Philosophia ut Ancilla Theologiae

„Mądrość bowiem jest ruchliwsza od wszelkiego ruchu i przez wszystko przechodzi, i przenika dzięki swej czystości.

Jest bowiem tchnieniem mocy Bożej i przeczystym wypływem chwały Wszechmocnego, dlatego nic skażonego do niej nie przylgnie. Jest odblaskiem wieczystej światłości, zwierciadłem bez skazy działania Boga, obrazem Jego dobroci.

Jedna jest, a wszystko może, pozostając sobą, wszystko odnawia, a przez pokolenia zstępując w dusze święte, wzbudza przyjaciół Bożych i proroków.”

Druga część hymnu o Mądrości. Dynamizm, lekkość, aktywność, potęga, czystość. Tchnienie Boga, które przenika wszystko, odnawia wszystko, objawia wszystko. więcej »

„Jest bowiem w niej duch rozumny, święty, jedyny, wieloraki, subtelny, rączy, przenikliwy, nieskalany, jasny, niecierpiętliwy, miłujący dobro, bystry, niepowstrzymany, dobroczynny, ludzki, trwały, niezawodny, beztroski, wszechmogący i wszystkowidzący, przenikający wszelkie duchy rozumne, czyste i najsubtelniejsze.”

Czysta filozofia… Dwadzieścia jeden określeń ducha Mądrości, znacznie ciekawszych, głębszych i mniej oczywistych, niż dziewięćdziesiąt dziewięć imion Allaha wg tradycji islamskiej. Określeń niejednokrotnie paradoksalnych, o których nawet teologom się nie śniło.  więcej »

„§ 1. Prawo kierowania sprawami liturgii należy wyłącznie do władzy kościelnej. Przysługuje ono Stolicy Apostolskiej oraz, zgodnie z prawem, biskupowi.
§ 2. Na mocy władzy udzielonej przez prawo, kierowanie sprawami liturgii w ustalonych granicach należy także do różnych prawnie ustanowionych konferencji biskupów, właściwych danemu terytorium.
§ 3. Dlatego nikomu innemu, chociażby nawet był kapłanem, nie wolno na własną rękę niczego dodawać, ujmować lub zmieniać w liturgii.” [Sacrosanctum concilium, 22]

W poprzednim wpisie była mowa o podziale liturgii na dwie części: zmienną i niezmienną, oraz o tym, że część zmienna, jako mająca służyć ludowi Bożemu, jest w mocy Kościoła. Co miałoby to dokładnie oznaczać? więcej »

„Aby lud chrześcijański pewniej czerpał ze świętej liturgii obfitsze łaski, święta Matka Kościół pragnie dokonać ogólnego odnowienia liturgii. Liturgia bowiem składa się z części niezmiennej, pochodzącej z ustanowienia Bożego, i z części podlegającej zmianom, które z biegiem lat mogą lub nawet powinny być zmienione, jeżeli wkradły się do nich elementy, które niezupełnie dobrze odpowiadają wewnętrznej naturze samej liturgii, albo jeżeli te części stały się mniej odpowiednie.
To odnowienie ma polegać na takim układzie tekstów i obrzędów, aby one jaśniej wyrażały święte tajemnice, których są znakiem, i aby lud chrześcijański, o ile to możliwe, łatwo mógł je zrozumieć i uczestniczyć w nich w sposób pełny, czynny i społeczny. Dlatego Sobór święty ustala niżej wymienione zasady ogólne.” [Sacrosanctum concilium, 21]

Dopiero teraz zaczną się schody. Ojcowie Soboru wprost mówią o konieczności wprowadzenia zmian do liturgii: „ogólnego odnowienia”. Wprowadzone zostaje rozróżnienie (jeśli wcześniej istniało, to w tak bezpośrednio wyrażonej formie się z nim nie spotkałem) na niezmienną, objawioną część liturgii, oraz na zmienne, ludzkie elementy. Do tego mowa jest wprost o novus ordo. więcej »

„Początkiem mądrości jest bojaźń Pana [...] Pełnia mądrości to bać się Pana [...] Koroną mądrości – bojaźń Pańska, dająca pokój i czerstwe zdrowie. [...] Korzeń mądrości to bać się Pana.”

Przyznam szczerze, że zawsze miałem problem z tym, co teologia nazywa „bojaźnią Bożą”. Skoro Bóg jest Miłością (1J 4,8), to dlaczego mamy się Go bać? Jeśli „w miłości nie ma lęku, lecz doskonała miłość usuwa lęk” (1J 4,18), to jak pogodzić Miłość z bojaźnią Bożą? That is the question… więcej »

„Przekazywanie czynności liturgicznych przez radio i telewizję, zwłaszcza gdy chodzi o Mszę świętą, powinno się odbywać w sposób dyskretny i godny, pod kierunkiem i odpowiedzialnością kompetentnej osoby, wyznaczonej do tego przez biskupów.” [Sacrosanctum concilium, 20]

Pewnie dla wielu liturgistów i teologów kwestia transmisji celebracji czy obecności liturgii w mediach jest zupełnie nieistotna. Wydaje mi się jednak, że pod względem praktycznym – szczególnie w dobie panmedializacji – problem podniesiony przez ojców Vaticanum II rzeczywiście zaczyna być zauważalny. Chciałbym poruszyć dwie kwestie, które nasuwają mi się w związku z powyższym punktem. więcej »

„On mi dał bezbłędną znajomość rzeczy: poznać budowę świata i siły żywiołów, początek i kres, i środek czasów, odmiany przesileń i następstwa pór, obroty roczne i układy gwiazd, naturę zwierząt i popędy bestii, moce duchów i myślenie ludzkie, różnorodność roślin i siły korzeni. Poznałem i co zakryte, i co jest jawne, pouczyła mnie bowiem Mądrość – sprawczyni wszystkiego!”

Pamiętam, że zawsze się zastanawiałem czym się różni dar wiedzy od daru mądrości. W naszym potocznym języku utożsamia się te dwa słowa: mądry, bo dużo wie, a skoro ma taką wiedzę, to musi być mądry. Rzućmy zatem okiem na tę triadę: Mądrość – Duch Święty – dar wiedzy. więcej »

„[…] Ale osiągnięcia tych rezultatów nie można się spodziewać, jeżeli najpierw sami duszpasterze nie będą przeniknięci duchem i mocą liturgii i nie staną się jej nauczycielami. Koniecznie więc należy zapewnić duchowieństwu odpowiednie wyrobienie liturgiczne. Dlatego Sobór święty postanowił ustalić niżej podane zasady.

W seminariach i zakonnych domach studiów naukę świętej liturgii należy zaliczyć do przedmiotów koniecznych i ważniejszych […].

Kapłanom świeckim i zakonnym, pracującym już w winnicy pańskiej, należy wszelkimi odpowiednimi środkami dopomagać, aby coraz głębiej rozumieli to, co spełniają w świętych obrzędach, aby żyli życiem liturgii i udzielali go wiernym, powierzonym ich pieczy.” [Sacrosanctum concilium, 14,16,18]

Było powyżej o obowiązkach wiernych świeckich wobec liturgii, teraz o obowiązkach duszpasterzy. Z tych trzech punktów można wyprowadzić dwie fundamentalne powinności: bycie „przenikniętym duchem i mocą liturgii” oraz bycie nauczycielem liturgii. Ojcowie wskazują tylko jeden sposób realizacji tych obowiązków: „wyrobienie liturgiczne”. A zatem, po kolei.  więcej »

„Matka Kościół bardzo pragnie, aby wszystkich wiernych prowadzić do pełnego, świadomego i czynnego udziału w obrzędach liturgicznych, którego się domaga sama natura liturgii. Na mocy chrztu lud chrześcijański, «rodzaj wybrany, królewskie kapłaństwo, naród święty, lud nabyty» (1P 2,9 por. 4-5) jest uprawniony i zobowiązany do takiego udziału.

To pełne i czynne uczestnictwo całego ludu trzeba mieć dokładnie na uwadze przy odnowieniu i pielęgnowaniu świętej liturgii. Liturgia bowiem jest pierwszym i niezastąpionym źródłem, z którego wierni czerpią ducha prawdziwie chrześcijańskiego. Dlatego duszpasterze w całej swej działalności pasterskiej powinni gorliwie dążyć do osiągnięcia takiego udziału przez należyte urabianie wiernych. […]

Duszpasterze niech zabiegają gorliwie i cierpliwie o liturgiczne wychowanie przez czynny udział wiernych, tak wewnętrzny jak i zewnętrzny, stosownie do ich wieku, stanu, rodzaju życia i stopnia kultury religijnej, spełniając w ten sposób jeden z głównych obowiązków wiernego szafarza Bożych tajemnic. W tej dziedzinie niech owczarnię swoją prowadzą nie tylko słowem, lecz także przykładem.” [Sacrosanctum concilium, 14,19]

Najbliższe dwa wpisy na temat Sacrosanctum concilium będą swoistą kompozycją złożoną z fragmentów drugiej części pierwszego rozdziału konstytucji. Chciałbym w ten sposób nieco uporządkować bałagan, który – jak mi się wydaje – zaciemnia myśl Ojców Soboru. Owa druga część dotyczy bowiem dwóch tematów: wychowania/formacji liturgicznej świeckich oraz duchownych. więcej »

„Mądrość czyni mądrego silniejszym niźli dziesięciu mocarzy, którzy są w mieście.”

Kolejnym z darów Ducha Świętego jest dar męstwa, o którym tak pisze Tomasz z Akwinu: „Duch święty oddziaływa na człowieka posuwając go dalej, dając mu mianowicie możność uskutecznienia każdego zaczętego dzieła i uniknięcia wszystkich zagrażających mu niebezpieczeństw, czego człowiek siłami swej natury osiągnąć nie może. [...] Duch święty wlewa w umysł człowieka pewną ufność w to wszystko, która uwalnia go od przeszkadzających obaw” (S.Th. II-II,q.139,a.1). Jak połączyć dar męstwa z Mądrością? więcej »

„Lecz życie duchowe nie ogranicza się do udziału w samej tylko liturgii. Chrześcijanin bowiem, choć powołany jest do modlitwy wspólnej, powinien mimo to wejść także do swego mieszkania i w ukryciu modlić się do Ojca, a nawet jak uczy Apostoł, powinien modlić się nieustannie. Ten sam Apostoł poucza nas, że mamy zawsze nosić na ciele swoim umartwienie Jezusowe, aby i życie Jezusowe przejawiło się w naszym ciele śmiertelnym. Dlatego w ofierze Mszy świętej błagamy Pana, aby «przyjąwszy duchową ofiarę, nas samych uczynił wieczystym darem» dla siebie.

Zaleca się usilnie nabożeństwa ludu chrześcijańskiego, zgodnie z przepisami i zasadami Kościoła, zwłaszcza te, które się odbywają z woli Stolicy Apostolskiej. Szczególnym uznaniem cieszą się także nabożeństwa partykularnych Kościołów, odprawiane z polecenia biskupów, stosownie do zwyczajów lub ksiąg prawnie zatwierdzonych. Uwzględniając okresy liturgiczne, nabożeństwa te należy tak uporządkować, aby zgadzały się z liturgią, z niej poniekąd wypływały i do niej wiernych prowadziły, ponieważ ona ze swej natury znacznie je przewyższa.” [Sacrosanctum concilium, 12-13]

W tych punktach Sobór odniósł się do dwóch innych wymiarów kultu chrześcijańskiego. Oczywiście, absolutne pierwszeństwo należy się liturgii („wykonywaniu kapłańskiego urzędu Jezusa Chrystusa, [...] całkowitego kultu publicznego”), co nie oznacza, że w niej wyczerpuje się „cała działalność Kościoła”. Owymi dwoma innymi wymiarami kultu jest modlitwa prywatna oraz „nabożeństwa ludu chrześcijańskiego”.  więcej »

„I będą przyjemne dzieła moje, będę rozsądzał lud Twój sprawiedliwie i stanę się godnym tronu mego ojca.”

„I wyrośnie różdżka z pnia Jessego, wypuści się odrośl z jego korzeni. I spocznie na niej Duch Pański, duch mądrości i rozumu, duch rady i męstwa, duch wiedzy i bojaźni Pańskiej” (Iz 11,1-2). Wszyscy znają ten fragment, jest on podstawą tradycyjnej nauki o siedmiu darach Ducha Świętego (choć u Izajasza jest wymienionych jedynie sześć przymiotników): trwałych dyspozycji czy też sprawności, uzdalniających człowieka do uległego i chętnego podążania za natchnieniami Ducha (KKK 1830-1831; S.Th. II-II,q.68,a.4). Co mają one wspólnego z Mądrością? więcej »

„Dla osiągnięcia tej pełnej skuteczności wierni mają przystępować do liturgii z należytym usposobieniem duszy, myśli swoje uzgodnić ze słowami i tak współpracować z łaską niebieską, aby nie otrzymywali jej na darmo. Dlatego duszpasterze powinni czuwać, aby czynności liturgiczne odprawiano nie tylko ważnie i godziwie, lecz także aby wierni uczestniczyli w nich świadomie, czynnie i owocnie.” [Sacrosanctum concilium, 11]

W punkcie jedenastym sobór porusza dwie kwestie: właściwą postawę wiernych oraz obowiązki ciążące na duchownych. Najpierw jedno ustalenie terminologiczne: łaciński oryginał stosuje temin fideles (wierni) oraz sacris pastoribus (pasterze w rzeczach świętych, duszpasterze). Zakładam wobec tego, że są zbór pastoribus jest podzbiorem zbioru fideles – a zatem to, co ojcowie soborowi mówią o wiernych dotyczy również pasterzy.  więcej »

„Mądrość jest wspaniała i niewiędnąca: ci łatwo ją dostrzegą, którzy ją miłują, i ci ją znajdą, którzy jej szukają, uprzedza bowiem tych, co jej pragną, wpierw dając się im poznać.” 

Ostatni z warunków zdobycia Mądrości, jest prosty: umiłowanie jej. Jak napisał autor natchniony: pokochanie Madrości sprawia, że ona sama wychodzi nam naprzeciw. To dość bliskie naszemu doświadczeniu tego, czym jest miłość. Zobaczmy zatem, czy jest ono zbieżne z „umiłowaniem Mądrości”. więcej »

„Liturgia ziemska daje nam niejako przedsmak uczestnictwa w liturgii niebiańskiej, odprawianej w mieście świętym Jeruzalem, do którego pielgrzymujemy, gdzie siedzi po prawicy Bożej jako sługa świątyni i prawdziwego przybytku. W liturgii ziemskiej ze wszystkimi zastępami duchów niebieskich wyśpiewujemy Panu hymn chwały. W niej wspominamy ze czcią Świętych i spodziewamy się otrzymać jakąś cząstkę i wspólnotę z nimi. W niej oczekujemy Zbawiciela, Pana naszego Jezusa Chrystusa, aż się ukaże jako Ten, który jest życiem naszym, a my z Nim razem pojawimy się w chwale.” [Sacrosanctum concilium, 8]

Ósmy punkt Sacrosanctum concilium usiłuje przedstawić zależność pomiędzy liturgią a Liturgią: pomiędzy „liturgią ziemską” a „liturgią niebiańską”. Pierwsza konstatacja: nie jest to relacja tożsamości. Liturgia sprawowana przez człowieka (nawet jeśli in persona Christi) nie jest liturgią par excellence – stąd też moja dyskusja z Tomkiem Dekertem na jego blogu.  więcej »

„Lepiej jest słuchać karcenia przez mędrca, niż słuchać pochwały ze strony głupców.”

Bardzo lubię te fragmenty, w których natchnione Pismo jest bardzo ludzkie, zupełnie pozbawione patosu; wersety wyrażające tzw. prawdy zdroworozsądkowe, które mogą i powinny być wskazówką dla każdego człowieka. więcej »

„Liturgia nie wyczerpuje całej działalności Kościoła, gdyż zanim ludzie mogą zbliżyć się do liturgii, muszą być wezwani do wiary i nawrócenia: «Jakże wzywać będą tego, w kogo nie uwierzyli? Albo jak uwierzą temu, którego nie usłyszeli? A jak posłyszą, skoro im nikt nie głosi? I jak będą głosić, jakby nie byli posłani?» (Rz 10,14-15). Dlatego Kościół niewierzącym głosi orędzie zbawienia, aby wszyscy ludzie poznali jedynego prawdziwego Boga i Jego wysłannika Jezusa Chrystusa i aby nawrócili się od swoich dróg i czynili pokutę. Wierzącym zaś powinien Kościół stale głosić wiarę i pokutę, ma nadto przygotować ich do sakramentów, uczyć wypełniania wszystkiego, co nakazał Chrystus, zachęcać do wszelkich dzieł miłości, pobożności i apostolstwa, aby one jasno świadczyły, że jakkolwiek chrześcijanie nie są z tego świata, są jednak światłością świata i oddają chwałę Bogu wobec ludzi.

Liturgia jednak jest szczytem, do którego zmierza działalność Kościoła, i jednocześnie jest źródłem, z którego wypływa cała jego moc. Albowiem prace apostolskie to mają na celu, aby wszyscy stawszy się dziećmi Bożymi przez wiarę i chrzest, schodzili się razem, wielbili Boga pośród Kościoła, uczestniczyli w Ofierze i pożywali Wieczerzę Pańską. Z drugiej strony liturgia pobudza wiernych, aby «sakramentami wielkanocnymi» nasyceni, «żyli w doskonałej jedności». Modli się, aby «zachowywali w życiu, co otrzymali przez wiarę». Odnowienie zaś przymierza Boga z ludźmi w Eucharystii pociąga i zapala wiernych do tym gorętszej miłości Chrystusa. Z liturgii przeto, a głównie z Eucharystii jako ze źródła, spływa na nas łaska i z największą skutecznością przez nią dokonywa się uświęcenie człowieka w Chrystusie i uwielbienie Boga, które jest celem wszystkich innych dzieł Kościoła.” [Sacrosanctum concilium, 9-10]

„Liturgia nie wyczerpuje całej działalności Kościoła”. To prawda. Istnieją obszary działalności, do której powołany jest Kościół, a które nie należą do liturgii w sensie ścisłym. Wydaje mi się jednak, że wiele osób powołujących się na „duch(a) soboru”, chcieliby z tej wypowiedzi uczynić centrum reform Vaticanum II. więcej »

„Mądrość bowiem jest duchem miłującym ludzi, ale bluźniercy z powodu jego warg nie zostawi bez kary: ponieważ Bóg świadkiem jego nerek, prawdziwym stróżem jego serca, Tym, który słyszy mowę jego języka.”

Po raz kolejny okazuje się, że Mądrość jest cenna w oczach Boga. Tak cenna, że nie można jej otrzymać bez odpowiedniego przygotowania, usposobienia. Mówiąc krótko: nie można osiągnąć Mądrości nie będąc na to gotowym pod względem moralnym. Kolejnymi wadami, które uniemożliwiają wejście w relację z Mądrością, są hipokryzja i bluźnierstwo. więcej »

„Dla urzeczywistnienia tak wielkiego dzieła Chrystus jest zawsze obecny w swoim Kościele, szczególnie w czynnościach liturgicznych. Jest obecny w ofierze Mszy świętej, czy to w osobie odprawiającego, gdyż «Ten sam, który kiedyś ofiarował się na krzyżu, obecnie ofiaruje się przez posługę kapłanów», czy też zwłaszcza pod postaciami eucharystycznymi. Obecny jest mocą swoją w sakramentach tak, że gdy ktoś chrzci, sam Chrystus chrzci. Jest obecny w swoim słowie, albowiem gdy w Kościele czyta się Pismo święte, wówczas On sam mówi. Jest obecny wreszcie, gdy Kościół modli się i śpiewa psalmy, gdyż On sam obiecał: «Gdzie dwaj albo trzej są zgromadzeni w imię moje, tam i ja jestem pośród nich» (Mt 18,20).

Rzeczywiście, w tak wielkim dziele, przez które Bóg otrzymuje doskonałą chwałę a ludzie uświęcenie, Chrystus zawsze przyłącza do siebie Kościół, swoją Oblubienicę umiłowaną, która wzywa swego Pana przez Niego oddaje cześć Ojcu wiecznemu.

Słusznie przeto uważa się liturgię za wykonywanie kapłańskiego urzędu Jezusa Chrystusa, w niej przez znaki widzialne wyraża się, i w sposób właściwy poszczególnym znakom i urzeczywistnienia uświęcenie człowieka, a mistyczne Ciało Jezusa Chrystusa, to jest Głowa ze swymi członkami, wykonuje całkowity kult publiczny.

Dlatego każdy obchód liturgiczny, jako dzieło Chrystusa – Kapłana i Jego Ciała, czyli Kościoła, jest czynnością w najwyższym stopniu świętą, a żadna inna czynność Kościoła nie dorównuje jej skuteczności z tego samego tytułu i w tym samym stopniu.” [Sacrosanctum concilium, 7]

Siódmemu rozdziałowi soborowej Konstytucji o liturgii świętej należałoby poświęcić znacznie więcej uwagi, niż tylko jeden wpis. Kto wie, czy pod względem teologicznym nie stanowi on wręcz definicji tego, czym jest chrześcijańska liturgia. Przyjrzyjmy się wobec tego przynajmniej czterem sformułowaniom. więcej »

„Mądrość nie wejdzie w duszę przewrotną, nie zamieszka w ciele zaprzedanym grzechowi.” 

Kolejnymi warunkami koniecznymi do zdobycia Mądrości, jakie wymienia Biblia, jest wierność i świętość. „Dusza przewrotna” i „ciało zaprzedane grzechowi” nie ma co liczyć na wejście w zażyłą relację z Mądrością. więcej »