FAQ chorału gregoriańskiego

W drugim tomie śpiewnika „Niepojęta Trójco” zamieściliśmy szereg utworów zaczerpniętych z tradycji chorału gregoriańskiego. Uznaliśmy bowiem, że już czas najwyższy zrównoważyć repertuar współczesny kompozycjami dawnymi.

Zarówno w duszpasterstwach dominikańskich, jak i wszędzie tam, gdzie przyjęła się muzyka promowana przez pierwszy tom śpiewnika, widzimy dysproporcję pomiędzy nową twórczością, a – jak mówi o nim Konstytucja o Liturgii świętej – własnym śpiewem Kościoła (KL 116). Nie był to jednak jedyny powód, dla którego uznaliśmy za konieczne propagowanie chorału. Przez lata, najpierw bracia dominikanie, a w ślad za nimi członkowie duszpasterstw, odkrywali piękno tego śpiewu i nim zachwyceni coraz częściej celebrowali liturgię z wykorzystaniem muzyki gregoriańskiej. W tym czasie powstały grupy fascynatów, stowarzyszenia i profesjonalne zespoły, które regularnie – a niekiedy wyłącznie – śpiewają chorał. Chcieliśmy, by ten unikalny i poruszający śpiew był dostępny dla wszystkich, którzy w naszym śpiewniku odnajdują inspirację do pięknej celebracji liturgicznej.

Na początek wybraliśmy kompozycje, które swobodnie można wykorzystać zarówno w zwyczajnej jak i nadzwyczajnej formie rytu rzymskiego. Ich użycie wymaga jednak pewnej wiedzy, którą mamy nadzieję dostarczy poniższy FAQ (z ang. Frequently Asked Questions, Najczęściej zadawane pytania). Ze względu na jego podstawowy charakter prosimy o wyrozumiałość wobec nielicznych ale skądinąd koniecznych uproszczeń. Jeśli poniższe pytania i odpowiedzi nie rozwieją wszystkich wątpliwości, prosimy o nadsyłanie kolejnych pytań na adres redakcji, a my postaramy się uzupełnić ten FAQ.

Pytania

  1. Co to jest chorał dominikański?
  2. Co to jest Prototyp?
  3. Dlaczego kwadraty?
  4. Gdzie się podziała pięciolinia?
  5. Jaki to klucz?
  6. Czy w chorale stosuje się znaki przykluczowe?
  7. Co to za pionowe kreski?
  8. Nuty jedna nad drugą, czy to akord?
  9. W jakim rytmie i w jakim tempie śpiewać chorał?
  10. Kto jest kim? Czyli kto powinien śpiewać dany utwór?
  11. Co oznaczają adnotacje zamieszczone przy częściach stałych?
  12. Co to takiego introit, officjum, responsorium, offertorium, communio?
  13. Kiedy śpiewać antyfony i responsoria?
  14. Sekwencje – po co aż tyle?
  15. Chorał po polsku?

1. Co to jest chorał dominikański?

Chorał dominikański, to specyficzna odmiana śpiewu gregoriańskiego. Powstał wraz z reformą liturgiczną podjętą przez dominikanów u początków ich zakonu (dostępne źródła historyczne dotyczące reformy obejmują lata 1222 – 1256). Dominikanie podczas tworzenia odrębnego rytu (wariantu rytu rzymskiego) wykorzystali gros śpiewów cysterskich i zaadaptowali stworzoną przez cystersów teorię autentycznego śpiewu kościelnego. Teoria ta opisywała szczegółowe zasady dotyczące cech kompozycji. Na jej podstawie rozstrzygano, która kompozycja jest najstarsza (autentyczna) lub modyfikowano melodię, by przywrócić jej autentyczną formę, wolną od późniejszych naleciałości. Dominikanie, jako zakon rozprzestrzeniający się po całej Europie, w swoim rycie obok śpiewów cysterskich wykorzystali nieliczne utwory z innych tradycji liturgicznych, nie stronili również od własnych kompozycji. Dbali jednak o to, by cały repertuar rządził się wspólnymi zasadami kompozycyjnymi opisanymi wcześniej przez cystersów. Wobec tego w większości przypadków chorał dominikański jest prostszy od benedyktyńskiego (rzymskiego), zawiera mniej melizmatów (ozdobnych formuł melodycznych), mniej repetycji (powtarzania dźwięku na tej samej wysokości), posługuje się skalami tonalnymi (tonami, modusami) uporządkowanymi według teorii z XII wieku. [Pozostałe pytania]

2. Co to jest Prototyp?

Prototyp liturgii dominikańskiej, to popularna nazwa kodeksu, który powstał w latach 1253/54, jako wzorcowy zbiór wszystkich ksiąg liturgicznych przeznaczonych do odprawiania rytu dominikańskiego. Część śpiewów w śpiewniku Niepojęta Trójco tom drugi, została zaczerpnięta bezpośrednio z tego źródła.

Dominikanie na koniec reformy liturgicznej podjętej u początków zakonu wykonali księgę, która była zwieńczeniem ich pracy. W tom o rozmiarach 48×32 cm złożyli w sumie czternaście ksiąg liturgicznych. Taki zbiór formą mógł nawiązywać do ksiąg cysterskich. Bracia św. Bernarda ponad pół wieku wcześniej sporządzili podobny wolumin, zawierający piętnaście mniejszych ksiąg. Dzięki temu można było łatwo sporządzać kopie poszczególnych ksiąg liturgicznych, a w przypadku nieporozumień — odwołać się do pewnego źródła. Prototyp liczy 997 grubych, pergaminowych kart, które za pomocą czerwonego i niebieskiego tuszu pokryto trzynastowiecznym charakterem pisma (tzw. minuskułą paryską) oraz nutami kwadratowymi (nota quadrata). Zarówno charakter pisma, jak i sposób ozdabiania i iluminacje wskazują na paryskie pochodzenie kodeksu.

Pierwsze słowa księgi brzmią: “Ecclesiasticum officium secundum Ordinem Fratrum Praedicatorum in hoc volumine per quatuordecim libros distinctum hoc ordine continetur […]”. Następnie wymienionych jest 14 ksiąg liturgicznych wchodzących w skład kodeksu.

Współcześnie znane są dwie kompletne kopie księgi. Jedna z nich przechowywana w archiwum zakonu, druga (odmienna pod względem kształtu i wykończenia) w British Library. [Pozostałe pytania]

3. Dlaczego kwadraty?

Mimo, iż podczas tworzenia rytu dla nowopowstałego zakonu dominikanie chętnie czerpali od cystersów, to jednak do swoich ksiąg wprowadzili bardzo charakterystyczną zmianę. Zastosowali w nich ukształtowany w II połowie XII wieku zapis muzyczny. Nowy typ pisma nutowego – stosowany w księgach zakonów żebraczych, u kartuzów i niektórych kanoników regularnych – nie powstał z myślą o muzyce liturgicznej. Stworzono go dla zgoła innego środowiska, mianowicie dla świeckiej polifonii XII wieku. Podstawową formą graficzną, przedstawiającą pojedynczy dźwięk była charakterystyczna kwadratowa nuta (neuma quadrata). Stąd zapis ów nazywamy kwadratowym. Zakonnicy przejęli zapis kwadratowy, ponieważ stosowana w nim wielość form graficznych umożliwiała przekazanie precyzyjnych informacji rytmicznych. Opierając się na wyjaśnieniu, jak należy wykonywać konkretną figurę graficzną, można było wprowadzić jednolite zasady śpiewu liturgicznego zarówno w chórze, jak i pomiędzy klasztorami. Zanim wprowadzono zapis kwadratowy, dźwięki notowano znakami stosunkowo podobnymi do siebie. Nauka śpiewu wymagała w wielu przypadkach uczenia się danego utworu od starszego kantora. Szczególnie kłopotliwy do przekazania był rytm, który nadawał kompozycji charakterystyczny puls, a dla zanotowania którego – pomimo wielu prób – nie znaleziono wcześniej jednoznacznego zapisu. Dzięki rewolucyjnej zmianie wprowadzonej przez nuty kwadratowe, kantorzy mogli przekazywać sobie nawzajem wiedzę już nie tylko o danym utworze ale o zasadach jakimi rządzi się cały śpiew kościelny. Rytm przypisano jednoznacznie do konkretnych form graficznych. Teraz precyzyjnie można było określić długość trwania poszczególnych dźwięków. [Pozostałe pytania]

4. Gdzie się podziała pięciolinia?

XIII wiek, a więc czas w którym powstał zapis kwadratowy stosowany przez dominikanów, nie znał jeszcze pięciolinii. Ta pojawia się nieco później i w innym środowisku. Dominikanie (podobnie franciszkanie) i naśladujący ich śpiewacy i teoretycy kościelni stosują zapis na czterolinii. Jeśli melodia wykracza poza najniższą lub najwyższą linię, wystarczy dorysować dodatkową poziomą kreskę, jednak nie więcej niż jedną. Jeśli i ten zabieg okazywał się niewystarczający, bo rozpiętość melodii była zbyt duża, wówczas zmieniono wysokość klucza. W ten sposób można było swobodnie zanotować cały utwór w ramach czterolinii. [Pozostałe pytania]

5. Jaki to klucz?

W zapisie chorału gregoriańskiego stosowane są dwa typy kluczy: klucz C i F. Klucz C określa położenie dźwięku c (c razkreślne), klucz F położenie dźwięku f (f małe). Dźwięk c lub f wyznaczany przez klucz, to dźwięk położony na linii „objętej” przez klucz. Oba klucze mogą występować na różnych liniach, co więcej – mogą zmieniać położenie w trakcie danego utworu. Zawsze jednak wyznaczają dany dźwięk c lub f. [Pozostałe pytania]

6. Czy w chorale stosuje się znaki przykluczowe?

W zapisie kwadratowym stosuje się wyłącznie jeden znak alteracyjny: bemol obniżający dźwięk h na b. Obowiązuje on bądź do końca systemu bądź do podwójnej pionowej kreski w danym systemie. [Pozostałe pytania]

7. Co to za pionowe kreski?

To jedne z najbardziej kontrowersyjnych znaków w zapisie kwadratowym. XX wiek upłynął na dyskusji wokół ich znaczenia. Powszechnie nazywa się je pauzami. Nie są to jednak pauzy w sensie ścisłym, a jedynie znak bądź to końca frazy lub zmiany wykonawcy danego śpiewu (np. kończy śpiew kantora, a rozpoczyna śpiew chóru), zatrzymania frazy (np. koniec zdania) lub przerwy w śpiewie bądź wydłużenia ostatniego dźwięku w frazie.

Najczęściej w śpiewie gregoriańskim tradycji dominikańskiej stosuje się następujące zasady:

  • podwójna kreska pionowa przechodząca przez wszystkie linie oznacza koniec śpiewu lub koniec śpiewu kantora (kantorów) bądź chóru, ostatnie dwa dźwięki frazy należy wyraźnie przedłużyć, po tym znaku najczęściej stosuje się wyraźną pauzę; (Znak ten występuje przy inicjum każdego śpiewu, w tym miejscu nie oznacza pauzy.)
  • pojedyncza kreska pionowa przecinająca wszystkie linie, oznacza koniec zdania (frazy), co łączy się z długą pauzą i wydłużeniem dwóch ostatnich dźwięków melodii.
  • pojedyncza kreska pionowa przecinająca dwie linie, oznacza pauzę i przedłużenie dwóch ostatnich dźwięków frazy;
  • inne krótsze kreski pionowe oznaczają przedłużenie ostatniego dźwięku oddzielonej frazy i nieznaczną cezurę (krótką pauzę). [Pozostałe pytania]

8. Nuty jedna nad drugą, czy to akord?

Nuty połączone ze sobą i umieszczone jedna nad drugą, to tak zwany pes. Figurę tę wykonuje się następująco: najpierw nutę niższą, a następnie wyższą. [Pozostałe pytania]

9. W jakim rytmie i w jakim tempie śpiewać chorał?

Rytm w chorale gregoriańskim pozostaje kwestią dyskusyjną. Teorie na jego temat rozpinają się od śpiewu wręcz menzuralnego aż po śpiew pozbawiony cech rytmicznych. W środowisku dominikańskim przyjmuje się zasady tak zwanego rytmu swobodnego, to znaczy rytmu wyznaczanego przez dane formuły melodyczne. Niemniej i tu napotykamy szereg niejasności. Niestety w trakcie blisko 800 lat, które dzielą nas od powstania rytu dominikańskiego, zasady rytmiczne, zapis i styl wykonywania śpiewu liturgicznego wielokrotnie się zmieniły i nie sposób jednoznacznie odtworzyć pierwotne ustalenia braci.

Można przyjąć ogólne zasady:

  • nuta kwadratowa (punctum) jest podstawową miarą długości dźwięku;/li>
  • nuta kwadratowa z kreską (virga) powinna być wykonywana jako nuta długa;
  • nuta o kształcie rombu (semipunctum) jest nutą krótką;
  • nuta na kształt łuku (porrectus) to dwie połączone nuty podstawowe.

Tempo śpiewu zależy od charakteru danej celebracji. Ogólna zasada mówi, że im bardziej uroczysta okoliczność, tym wolniej należy śpiewać. Niemniej, w trakcie praktyki chorału gregoriańskiego, każde zgromadzenie liturgiczne dochodzi do właściwego sobie tempa śpiewu. Należy jedynie pamiętać, że pośpiech w celebracji jest zbędny, a niekiedy szkodliwy. [Pozostałe pytania]

10. Kto jest kim? Czyli kto powinien śpiewać dany utwór?

Śpiew liturgiczny wymaga podjęcia konkretnych ról przez członków zgromadzenia. Najczęstsze funkcje w śpiewie chorałowym to:

  • kantor: osoba, odpowiedzialna za rozpoczęcie utworu, nadaje odpowiednią intonację i tempo śpiewu, często przewodzi chórowi;
  • responsorzysta: część śpiewów przewiduje partie solowe lub wykonywane w duecie, śpiewaków, którzy podejmują śpiew solowy w trakcie utworu nazywa się responsorzystami (od łac. respondeo – odpowiadam)
  • chór: to wszyscy śpiewacy zaangażowani w śpiew;
  • chór prawy i lewy: chór podzielony na dwie równe grupy.

W rubrykach śpiewów znajdziecie informacje, kto powinien go wykonać. Jeśli nie jest inaczej zaznaczone, śpiew rozpoczyna kantor, do którego po podwójnej pionowej kresce dołącza się chór. [Pozostałe pytania]

11. Co oznaczają adnotacje zamieszczone przy częściach stałych?

W liturgii dominikańskiej, jak i w każdym rycie powstałym przed XX wiekiem, utwór przeznaczony do wykonywania podczas liturgii był przypisany do ściśle określonego dnia roku liturgicznego. Części stałe Mszy świętej stosowano zgodnie z tak zwaną rangą dnia. Inne części stałe śpiewano w dni zwykłe, inne w dni świąteczne. Dominikanie stosowali w zasadzie osiem wariantów części stałych. Użycie historyczne, patrz tabela:

Tabela

Dawne rangi dni (obecnie wciąż w użyciu w nadzwyczajnej formie rytu rzymskiego) różnią się od współczesnych. Niemniej zasada ich stosowania jest taka sama. Jeśli w dany dzień przypada jakieś święto lub wspomnienie, zastępuje ono obchód niższej rangi. Łatwiej zrozumieć to na przykładzie. Załóżmy że 25 marca mamy sobotę i byłoby miło celebrować w ten dzień wspomnienie Matki Bożej. Tego dnia jednak przypada uroczystość Zwiastowania Pańskiego, która ma wyższą rangę. Dlatego nie wolno obchodzić innego wspomnienia, jak tylko Zwiastowanie. Obecnie rozstrzygnięcia te zawierają kalendarze liturgiczne. Dawniej jednak nie dysponowano wydanym na dany rok kalendarzem, a jedynie odpowiednimi tabelami, które określały, jakie święto należy celebrować. (Dopowiedzenie dla wnikliwych).

Każda ranga dnia liturgicznego wiąże się również z odpowiednim doborem czytań i tekstów mszalnych (lub brewiarzowych). Wiemy, na przykład, że w niedzielę i uroczystości przypadają dwa czytania mszalne, podobnie CredoGloria in excelsis. Dlatego w konkretnych częściach stałych (tych na uroczystości) znajdziemy i CredoGlorię, a w innych nie.

Proponujemy następujące tłumaczenie poszczególnych opisów dni i próbę ich przyporządkowania do współczesnych rang świąt liturgicznych:

  • In festis totis duplicibus – W święta rytu zdwojonego. Proponujemy wykonywać w uroczystości.
  • In festis duplicibus et Dominicis diebus – W święta rytu zdwojonego i niedziele. Obecnie można wykonywać w niedziele i święta.
  • In festis simplicibus et infra Octavas solemnissimas et solemnes – W święta rytu zwykłego i podczas oktaw uroczystości. Można wykonać w oktawie Zmartwychwstania i w oktawie Bożego Narodzenia, a także w święta.
  • Tempore Paschali – W czasie paschalnym. Są to dodatkowe melodie części mszy śpiewane w czasie oktawy. Można stosować je przez cały okres wielkanocny lub oktawę, pozostałe części jak w dzień uroczystości.
  • In Sabbatis de Beata Virgine – We wspomnienia sobotnie Błogosławionej Dziewicy. Można wykonywać w święta i wspomnienia Maryjne.
  • Infra Octavas simplices et in Missis matutinalibus et votivis – W oktawy zwyczajne i na Mszach wigilijnych oraz wotywnych. Proponujemy wykonywać w msze wigilijne uroczystości takich jak Zesłanie Ducha Świętego oraz na mszach wotywnych. Można wykonać je również we wspomnienia obowiązkowe.
  • Missa pro defunctis – Msza za zmarłych. Do stosowania na mszach pogrzebowych, aniwersarzach etc.
  • Profestis diebus – Dni zwykłe. Stosuje się w dni powszednie roku liturgicznego. [Pozostałe pytania]

12. Co to takiego introit, officjum, responsorium, offertorium, communio?

Określenia te oznaczają odpowiednio:

  • Introit vel Officium: śpiew na wejście.
  • Responsorium: śpiew między czytaniami (po pierwszym czytaniu).
  • Offertorium: śpiew na ofiarowanie.
  • Communio: śpiew na Komunię. [Pozostałe pytania]

13. Kiedy śpiewać antyfony i responsoria?

Antyfony maryjne zamieszczone w śpiewniku Niepojęta Trójco tom drugi można wykonywać jako pieśni ku czci Najświętszej Maryii Panny. Antyfony te można wykonywać z podziałem na poszczególne okresy roku liturgicznego:

  • w Adwencie i w okresie Bożego Narodzenia: Alma Redemptoris Mater,
  • w Wielkim Poście: Ave Regina Coelorum,
  • w okresie wielkanocnym: Regina Coeli
  • w okresie zwykłym: Salve Regina.

Responsorium Haec dies przewidziane jest na kolejne dni oktawy Zmartwychwstania, a O spem mirram można wykonywać jako pieśń do św. Dominika. [Pozostałe pytania]

14. Sekwencje – po co aż tyle?

W Polsce przyjęło się, że wykonuje się jedynie dwie sekwencje: w oktawie Zmartwychwstania „Niech święto radosne paschalnej ofiary”, a w Zesłanie Ducha Św. „Przybądź Duchu Święty”. Niemniej dopuszczalne jest użycie większej liczby sekwencji. W śpiewniku Niepojęta Trójco tom drugi proponujemy dodatkowe sekwencje:

  • Uroczystość Ciała i Krwi Pańskiej: Lauda Sion,
  • Uroczystość św. Dominika: In coelesti Hierarchia,
  • Święto Matki Bożej Bolesnej: Stabat Mater. [Pozostałe pytania]

15. Chorał po polsku?

Powszechnie pokutuje przekonanie, że chorał, to śpiew przypisany wyłącznie do języka łacińskiego. Trudno przeoczyć oczywisty fakt, że na przykład w Mszale Rzymskim, melodie gregoriańskie w prefacjach, dialogach rytualnych, w modlitwach (np. Ojcze nasz) etc. zanotowano w nota quadrata pomimo użycia języka polskiego.

Powszechnie też wiadomo – ale może warto o tym wspomnieć – że pierwsza pieśń w języku polskim, Bogurodzica, nawet w XX w. była notowana przy użyciu nut kwadratowych. Dysponujemy również śpiewnikami z końca XIX w. i początku XX, w których wiele polskich pieśni, o rodowodzie gregoriańskim, notowano w notacji kwadratowej. Jeszcze ks. M.M. Mioduszewski czuł się zobowiązany do uzasadnienia faktu, iż zrezygnował z zapisu kwadratowego. Jego śpiewnik jest fundamentalnym źródłem śpiewu kościelnego, zawiera szereg polskich pieśni, wcześniej notowanych nutami kwadratowymi. Do kolejnego nieocenionego źródła w naszych zbiorach zaliczamy Cantionale Ecclesiasticum ks. Jana Siedleckiego z 1886 roku, w którym, oprócz chorału, znajdziemy zanotowane nutami kwadratowymi śpiewy tradycyjne, jak choćby "U drzwi Twoich stoję, Panie", "Kto się w opiękę", "Boże w dobroci nigdy nie przebrany" i wiele innych.

Bez wątpienia zapis kwadratowy stosowany powszechnie w Kościele nie był w przeszłości przypisany wyłącznie do języka łacińskiego. I nie jest też tak obecnie. Stosuje się go tam, gdzie zamierza się przekazać informacje nieobecne w zapisie współczesnym (dyferencje tonalne, charakterystykę modalną śpiewu etc.). Uważamy, że podpisanie Exsultetu, Pasji, Gloria in excelcis nutami kwadratowymi jest uzasadnione, ponieważ wymienione śpiewy są adaptacjami XIII-wiecznych kompozycji gregoriańskich. Ci, którzy oddali się praktyce chorału, doskonale rozumieją, że transkrypcja do innego zapisu, uszkadza śpiew. Dlatego zachęcamy do coraz częstszego stosowania śpiewu i notacji gregoriańskiej. [Pozostałe pytania]

Tomasz Grabowski OP

Autor Tomasz Grabowski OP
– prezes Fundacji Dominikański Ośrodek Liturgiczny. Duszpasterz odpowiedzialny m.in. za przygotowanie osób dorosłych do przyjęcia sakramentów wtajemniczenia.


Niepojęta Trójco II

 

Zobacz także