Historia katedry wawelskiej

Pierwszy kościół katedralny na wzgórzu wawelskim został zbudowany około roku 1000, wkrótce po tym, jak powołano do istnienia krakowskie biskupstwo. Kolejna, romańska świątynia wiąże się z panowaniem Władysława Hermana (1079-1102), a jej budowa została zakończona konsekracją w 1142 r. Do dziś zachowała się z ówczesnej budowli m. in. krypta św. Leonarda oraz dolna część wieży południowej. W katedrze kwitł kult św. Stanisława, biskupa i męczennika, patrona jedności Polski. Zapewne dlatego Władysław Łokietek zmienił tradycyjne miejsce koronacji królów Polski. Od jego czasów władcy koronowani byli w katedrze na Wawelu.

Romańska katedra nie oparła się jednak bezlitosnemu czasowi oraz pożarowi z 1305 r. W XIV wieku zdecydowano więc o kolejnej przebudowie. Prowadzono ją w dwu etapach, a przyczynili się do niej kolejno: bp Jan Muskata, bp Nanker, bp Jan Grot oraz bp Bodzanta. Gotycki kościół, konsekrowany w 1364 r., miał wówczas kształt trójnawowej bazyliki z transeptem (nawą poprzeczną) oraz prostokątnie zamkniętym prezbiterium z obejściem (ambitem). Z tego okresu pochodzą także pierwsze kaplice przy jego zewnętrznych murach, ufundowane przez króla Kazimierza Wielkiego (pw. Wniebowzięcia NMP), królową Zofię, czwartą żonę Władysława Jagiełły (pw. Świętej Trójcy), oraz króla Kazimierza Jagiellończyka i jego małżonkę, Elżbietę Rakuszankę (pw. Św. Krzyża i Ducha Świętego). Wawelska świątynia była także miejscem pochówku. Świadczą o tym wmurowane w posadzkę płyty, a także kunsztowne, gotyckie królewskie pomniki nagrobne (Władysława Łokietka, Kazimierza Wielkiego, Władysława Jagiełły, Kazimierza Jagiellończyka).

Nowe prądy w sztuce, jakie przyniósł wiek XVI, znalazły odbicie także w wystroju katedry. Renesans, którego początki w Polsce wiążą się właśnie z katedrą wawelską, przybył do Krakowa razem z rzeźbiarzem Franciszkiem Florentczykiem. Wielką rewolucją architektoniczną było jednak dopiero wzniesienie kaplicy Królewskiej (obecnie znanej jako Zygmuntowska) według projektu Bartolomea Berrecciego, na polecenie Zygmunta I Starego. Według jej wzoru budowano biskupie mauzolea oraz zastępowano średniowieczne, gotyckie kaplice boczne renesansowymi. Niektóre średniowieczne ołtarze (w tym ołtarz główny) musiały ustąpić miejsca nowej epoce. Renesansowe i manierystyczne elementy wystroju były w znacznej mierze dziełem włoskich artystów osiadłych w Krakowie. Na uwagę zasługują też kunsztowne dzieła ludwisarskie, złotnicze i malarskie sprowadzone podówczas z Norymbergi.

Wiek XVII zapisał się w historii wawelskiej świątyni hojnymi datkami królów i możnych, których fundacje całkowicie zmieniły wygląd katedry. Barok zaznaczył swą obecność w katedrze wyraźną osią kompozycyjną, biegnącą wzdłuż prezbiterium i nawy głównej, której dominanty stanowiły konfesja św. Stanisława i ołtarz główny. Powstały także kolejne kaplice kopułowe, nawiązujące do kaplicy Królewskiej. W XVIII wieku zmniejszono liczbę ołtarzy bocznych, wymieniono i ujednolicono wyposażenie świątyni, nadając jej późnobarokowy charakter. Podporządkowano jej kształt regułom symetrii, tworząc wyraźne osie kompozycyjne oraz – by uzyskać lepsze oświetlenie wnętrza – podwyższono mury ambitu do wysokości prezbiterium, co doprowadziło do dość niefortunnej zmiany układu przestrzennego i bryły wschodniej części katedry.

Utrata niepodległości pozbawiła świątynię dawnej świetności. Znacznie zmniejszyły się fundusze na jej utrzymanie. Zaczęła ona wtedy pełnić funkcję narodowego Panteonu jako cel pielgrzymek patriotycznych oraz miejsce pochówku najbardziej zasłużonych Polaków (Tadeusza Kościuszki, księcia Józefa Poniatowskiego, Adama Mickiewicza i in.). Prace konserwatorskie na przełomie XIX i XX w. nie zmieniły zbytnio historycznego kształtu katedry, choć usunięto część dekoracji barokowych. Godne wzmianki są wykonane wówczas nagrobki królewskie (św. Jadwigi i Władysława Warneńczyka), a także secesyjne malowidła i witraże autorstwa Józefa Mehoffera.

W ubiegłym stuleciu kontynuowano tradycję pochówku Polaków, którzy zapisali się na stałe w historii narodu, na Wawelu. W katedrze spoczęli Józef Piłsudski, Juliusz Słowacki oraz Władysław Sikorski. Minione stulecie było okresem konserwowania, zabezpieczania i odnawiania dziedzictwa zapisanego w jej murach. Była „matką kościołów” diecezji (od 1925 r. archidiecezji) krakowskiej, miejscem trwającego nieprzerwanie kultu św. św. Stanisława i Wacława. Konfesja tego pierwszego stała się symbolicznym Ołtarzem Ojczyzny. Liturgia w niej sprawowana imponowała swoim rozmachem i okazałością. W okresie jej największego rozkwitu w katedrze pracowało ponad 100 kapłanów, odprawiających nabożeństwa dzień i noc. Do niektórych kaplic przypisane były specjalne kolegia kapłańskie: mansjonarze, psałterzyści, prebendarze kaplic Świętej Trójcy i Świętokrzyskiej (zwani nosalistami), rorantyści i angeliści. Nabożeństwom towarzyszył śpiew i muzyka organowa, a od XVII w. również kapela wokalno-instrumentalna, niejednokrotnie pełniąca swą posługę pod batutą wybitnych kompozytorów (Franciszka Liliusa, Grzegorza Gerwazego Gorczyckiego). Papież Jan Paweł II nawiedzał swą dawną świątynię katedralną siedmiokrotnie: w 1979, 1983, 1987, 1991, 1997, 1999 oraz 2002 roku.

na podstawie www.wawel.diecezja.pl
opracował Jakub Kubica

 

Zobacz także