Liturgia Koptów – spadkobierców św. Marka

Jednym ze skutków powstania możliwości jawnego wyznawania wiary i przynależności do Kościoła Chrystusowego na mocy edyktu mediolańskiego (313 r.) było kształtowanie się struktur organizacji kościelnej, administracji i różnicowanie poszczególnych wspólnot lokalnych. Kierownictwo w dziedzinie kultu przeszło wtedy na wyższe jednostki administracyjne; metropolie i patriarchaty.

Jednym z bardziej znaczących patriarchatów stała się wkrótce Aleksandria, gdzie przypuszczalnie około 40 roku n.e. wspólnotę chrześcijańską założył św. Marek Ewangelista. Stąd w ciągu kilku kolejnych wieków wiara w Chrystusa przeniosła się do Sudanu i Etiopii. Dzięki zamkniętemu obszarowi geograficznemu, tamtejsza liturgia przybrała charakter w szczególny sposób narodowy.

Koptyjska liturgia trwa właściwie w niezmienionej formie od starożytności po dzień dzisiejszy. Msza jest dla Koptów centrum całego posługiwania sakramentalnego i to w niej znajdują swój punkt szczytowy wszelkie obrzędy, związane z chrztem, sakramentem małżeństwa, namaszczenia chorych i inne. Liturgia wciąż sprawowana jest w języku koptyjskim, a także arabskim i częściowo chaldejskim.

Materia sakramentu Eucharystii

Chleb eucharystyczny (qurban) ma formę placków o średnicy około 10 cm i grubości 3 cm, które na zakwasie piecze kapłan lub upoważniona przez niego osoba, zazwyczaj diakon, rankiem tego dnia, w którym ma być użyty. Odbywa się to w specjalnym pomieszczeniu niedaleko kościoła, zwanym Betlejem. Przygotowuje się go bez użycia soli, co ma uwydatnić przekonanie, że to Chrystus jest solą ziemi.

Gotowe płaskie chlebki stemplowane są dwunastoma znakami krzyża, oznaczającymi dwunastu apostołów. Cztery środkowe krzyżyki, tworzące większy krzyż oznaczają Chrystusa. Całość okala napis „Agios o Theos, Agios Ischyros, Agios Athanatos” („Święty Boże, Święty Mocny, Święty a Nieśmiertelny”), pochodzący z hymnu śpiewanego przez Nikodema i Józefa przy złożeniu Pana do grobu. Później zostają przekłute pięć razy wokół środkowego krzyża, co symbolizuje użycie gwoździ, korony cierniowej i włóczni w czasie drogi krzyżowej.

Podczas mszy używa się oczywiście także wina, które jest niesfermentowanym sokiem winogronowym, przygotowywanym zazwyczaj w monastyrach.

Paramenty liturgiczne

Podczas sprawowania mszy używa się szeregu charakterystycznych sprzętów. Kielich przeznaczony jest do przechowywania wina. W patenie – płytkiej, srebrnej miseczce o średnicy 23 centymetrów i głębokości 3,5 centymetra umieszcza się środkową część chleba – hamal. Asterysk to dwie półobręcze ze srebra lub innego metalu, o promieniu 13 centymetrów, znitowane pod kątem prostym, aby gdy umieści się je nad pateną, uniemożliwiały dotknięcie Chleba Eucharystycznego przez specjalne nakrycie. Do podstawowych sprzętów kościelnych należą też łyżeczka oraz arka – skrzynka w formie prostopadłościanu o wymiarach 25 na 29 centymetrów, z okrągłym otworem u góry i umieszczonymi na czterech ściankach malowidłami, przedstawiającymi Ostatnią Wieczerzę, Matkę Boską, anioła oraz świętego – patrona świątyni. Arka przeznaczona jest do przechowywania kielicha do czasu komunii św.

Kolorem szat liturgicznych, używanym przez Koptów jest biały – oznaczający czystość i niewinność odprawiającego mszę kapłana. Zarówno on, jego pomocnicy, jak i wszyscy pozostali mężczyźni nie noszą podczas liturgii obuwia w świątyni. Zakłada natomiast, podobnie jak diakon, sticharion – białą szatę z długimi rękawami, sięgającą do stóp, humerał – haftowany pas lniany zakończony kapturem i zwieszający się wzdłuż pleców, rękawy, pas, felonion oraz dzierży pastorał. Charakterystycznym elementem jest omoforion – szata podobna do łacińskiej kapy. W wersji bez kaptura przeznaczona jest ona dla zwykłego kapłana, a z kapturem – dla wyższego kleru.

Wyższym dostojnikom kościelnym przysługuje epitrachelion – bogato haftowana stuła, dekorowana krzyżami i wizerunkami dwunastu apostołów, noszona z przodu na ramionach i sięgająca stóp, z otworem na przełożenie przez głowę. Diakoni natomiast noszą orarion – wąską stułę haftowaną w krzyże. Przekłada się ją pod prawym ramieniem, a końce zwieszają się z przodu, przewieszone przez lewe ramię.

Na głowę kapłani zakładają mitrę, a mnisi zamieniają kaptur czarny na biały z czarnymi krzyżykami. Patriarchowie i biskupi zamieniają czarny turban na biały lub zakładają koronę, ale mogą także celebrować w białym kapturze, podobnym do mniszego.

Przebieg liturgii

Przygotowujące do liturgii eucharystycznej modlitwy – czytania, psalmy, hymny – odbywają się już o północy, poprzedzone wieczornym nabożeństwem ofiarowania kadzidła, mającym miejsce zazwyczaj po nonie, a powtarzanym w innej formie o poranku. Rano następuje wstęp do liturgii i ofiarowanie Baranka. Po modlitwach przygotowawczych, dziękczynieniu i obmyciu rąk przez kapłana, udaje się on do drzwi kościoła. Na zewnątrz stoi diakon lub diakoni z płonącymi świecami, winem i wodą. Kapłan wącha wino, aby sprawdzić organoleptycznie jego jakość, a następnie daje je diakonowi, aby uczynił to samo. Inny kapłan lub diakon podaje celebransowi od trzech do jedenastu (zawsze nieparzystą liczbę) chlebków, z których kapłan wybiera jeden, bez skazy, który będzie konsekrowany. Następnie przeciera go białym płótnem i błogosławi, czyniąc znak krzyża kciukiem, którym uprzednio dotykał wina. Później robi tak z pozostałymi chlebkami. Wewnątrz kościoła, przed ołtarzem, pociera chleb wodą, na znak chrztu Chrystusa i zawinąwszy go w białe płótno, ukazuje zgromadzonym. Następuje procesja wokół ołtarza, w której kapłan – śpiewając pieśń trynitarną – niesie chleb, a diakoni wino i wodę. Kapłan błogosławi chleb i składa go na patenie, a następnie przykrywa zasłonami, z których ostatnia symbolizuje głaz, zasłaniający wejście do grobu Chrystusa po Jego śmierci.

Następują czytania: Epistoła ze św. Pawła, Katolikon oraz pieśń, nawiązująca do okresu liturgicznego lub skierowana do Maryi albo świętego patrona miejsca lub dnia. Po śpiewie ma miejsce czytanie z Dziejów Apostolskich, w końcu czytany jest żywot patrona dnia z tzw. Synaxarionu. Przed Ewangelią śpiewa się trishagion oraz werset psalmu. Diakon wzywa zgromadzonych, aby powstali. Gdy odczytywana jest Ewangelia, z obydwu stron czytającego stoją diakoni ze świecami.

Po ewentualnym kazaniu kapłan podchodzi do ołtarza i całuje go. Podczas gdy następnie obmywa ręce i otrzepuje je z wody na znak niewinności, wszyscy recytują nicejskie wyznanie wiary. Później kapłan recytuje „Modlitwę pojednania” i wzywa wiernych do przekazania sobie świętego pocałunku.

Kapłan przykrywa święte dary i rozpoczyna się Anafora, na którą składa się wspomnienie śmierci, zmartwychwstania i wniebowstąpienia Chrystusa, epikleza lub inwokacja do Ducha Świętego – w czasie której wierni padają na twarz – oraz liczne litanie: o pokój, za władzę kościelną, kler, wiernych, podróżujących, ofiarodawców. Modlą się nawet za Nil, ryby i o wiatr. Głównym elementem Anafory jest „Wyznanie święte”, które jest uznaniem „świętego Ciała i Przenajdroższej Krwi, prawdziwej Krwi Jezusa Chrystusa, Syna Boga”.

Po Anaforze wszyscy powstają i spoglądają w górę na czas modlitwy Ojcze nasz. Następuje łamanie chleba na pięć części, które kapłan układa w kształt krzyża. Środkowa część chleba, przeznaczona na komunię kapłana pozostaje w całości. Obrzędowi towarzyszy specyficzna w danym okresie liturgicznym modlitwa kapłana.

Po słowach diakona: „Módlmy się za godną Komunię Niepokalanego, Niebieskiego i świętego Misterium”, na które wierni odpowiadają „Kyrie eleison” ma miejsce komunia kapłanów, diakonów, mężczyzn, a na końcu kobiet, w czasie której śpiewa się Psalm 150. Jeżeli istnieje taka możliwość, mężczyźni przyjmują komunię w północnej części sanktuarium, a kobiety w południowej. Komunia udzielana jest pod dwiema postaciami: Ciało Pańskie podaje kapłan bezpośrednio do ust osoby komunikowanej, a Krwi Pańskiej udziela za pomocą łyżeczki.

Po komunii udzielane jest błogosławieństwo: najpierw w formie aspersji, a później ostatecznego błogosławieństwa, polegającego na położeniu ręki na głowie każdej osoby, połączonego z rozdaniem chlebków, które nie były używane w liturgii.

Używane liturgie

Obecnie Koptowie używają trzech liturgii: św. Bazylego Wielkiego – używana w ciągu całego roku, św. Grzegorza z Nazjanu – używana w wielkie święta, i św. Marka – zapisana i wzbogacona przez św. Cyryla Wielkiego, którego imieniem często bywa nazywana, ze względu na swą długość stosowana jest głównie w klasztorach. Jak podaje Atiya, wymienione trzy liturgie nie są jedynymi w historii Kościoła koptyjskiego, ponieważ koptyjskich źródeł można się doszukiwać w przynajmniej kilku spośród czternastu liturgii, zachowanych przez Etiopczyków. Do trzech liczbę anafor ograniczył patriarcha Gabriel II Ibn Turaik w XII wieku.

Hierarchizacja liturgii

Dobrze zorganizowana hierarchia jest bardzo ważnym elementem charakteryzującym Kościół koptyjski od samych jego początków. Przypuszczalnie już w czasach św. Marka, pierwszego patriarchy Aleksandrii, Kościół ten miał biskupów, prezbiterów i diakonów. Obecnie rolę diakonów pełnią zazwyczaj dzieci, asystujące we mszy jako chór. Podejmowane są jednak wysiłki, aby przywrócić dawną funkcję diakona i archidiakona.

Chóry, które dbają o właściwą oprawę tradycyjnie składały się głównie z ludzi ociemniałych. Sytuacja ta ulega obecnie zmianie.

Liturgia godzin

Godziny kanoniczne przeznaczone są do odmawiania dla wszystkich. W czasach ruchu monastycznego mnisi, opaci, a nawet sam Pachomiusz (ok. 292-346) – egipski mnich, twórca pierwszej reguły zakonnej i cenobityzmu – nie posiadali święceń kapłańskich. Niemniej każdego dnia i nocy recytowali siedem godzin: modlitwę poranną, tercję, sekstę, nonę, nieszpory, kompletę i modlitwę o północy, do której dodawali zazwyczaj tzw. „modlitwę zasłony” (tj. zasłony ciemności) przed udaniem się na spoczynek.

Godziny kanoniczne stanowią w Kościele Koptów oddzielny zestaw modlitw, które jednak są z mszą związane i do niej prowadzą. Niektóre z nich poprzedzają liturgię, a inne następują po niej; ich układ zmienia się dodatkowo w dni postne i niektóre święta.

Liturgia sakramentów

Siedemnastego dnia po narodzinach następuje obrzęd „pierwszego obmycia”, którego dokonuje kapłan w domu rodziny, w obecności krewnych i znajomych. Zapala się świece, a do kąpieli dziecka dodaje się soli. Nie zastępuje to jednak chrztu.

Ceremonia chrztu świętego wiąże się u Koptów także z udzieleniem sakramentu bierzmowania. Co ważne, chłopiec może przyjąć chrzest dopiero po upływie czterdziestu dni od narodzin, co jest nawiązaniem do okresu, po którym Chrystus został ofiarowany w świątynii. W wypadku dziewczynek, czas ten jest wydłużony do osiemdziesięciu dni od daty narodzin. Zewnętrznym znakiem przyjęcia chrztu jest wytatuowanie znaku krzyża na skórze dziecka.

Dodatkowo, Koptowie – podobnie jak żydzi i muzułmanie – praktykują zwyczaj obrzezania, znany w ich kraju już około III wieku p.n.e. Zazwyczaj jest on wykonywany u chłopców w wieku około lat siedmiu, raczej ze względów higienicznych, niż religijnych.

Kult świętych

Koptowie są dumni z apostolskiego pochodzenia swojego Kościoła. Jak głosi tradycja, jego założycielem jest święty Marek, autor najstarszej Ewangelii kanonicznej. Uważany jest on za pierwszego z nieprzerwanego ciągu stu szesnastu patriarchów aleksandryjskich, a także pierwszego egipskiego świętego i męczennika.

Żywa jest także pamięć o ucieczce Świętej Rodziny do Egiptu, często wspominana w liturgii. Dużą popularnością cieszy się również postać św. Jerzego, zabijającego smoka.

Rys heortologiczny

W 202 roku cesarz imperium rzymskiego Septymiusz Sewer wydał edykt zabraniający wyznawania religii chrześcijańskiej, dezorganizując tym samym działalność Didaskalium – pierwszego uniwersytetu chrześcijańskiego, Szkoły Katechetów, założonej około 180 r. w Aleksandrii. Dokument ten był początkiem krwawych prześladowań, które nasiliły się szczególnie za panowania Dioklecjana (lata 284-305). Czas ten nazwano Erą Męczenników, a w kalendarzu koptyjskim kolejne lata odliczane są właśnie od roku 284.

W kalendarzu koptyjskim, na który składa się trzynaście miesięcy (dwanaście po trzydzieści dni i jeden pięcio- lub sześciodniowy), występuje siedem większych świąt Pańskich: Narodzenie, Epifania lub Chrzest, Zwiastowanie, Niedziela Palmowa, Zmartwychwstanie, Wniebowstąpienie i Zesłanie Ducha Świętego oraz siedem mniejszych. Obchodzi się także dwa święta Krzyża świętego.

Prosty, skromny, wręcz ascetyczny styl życia jest cechą, która zawsze charakteryzowała członków Kościoła koptyjskiego. Silnie zakorzenione w ich mentalności jest poszukiwanie ascezy, jako właściwej drogi ku Bogu. Skutkiem takiej tendencji jest wypracowanie na tym obszarze na przełomie III i IV wieku instytucji monastycyzmu, a także ukształtowanie się licznych okresów postu, które obejmują nawet około 250 dni w ciągu roku. Posty ścisłe zakazują spożywania wszelkich pokarmów i napojów aż do zachodu słońca. Co więcej, nawet przyjęcie komunii św. rozumiane jest jako złamanie postu. Dlatego też niejednokrotnie msze święte, zazwyczaj odprawiane rano, przekłada się czasem na godziny popołudniowe. W wielkie święta, jak Boże Narodzenie, Epifania, czy Wielkanoc odprawiana jest gregoriańska liturgia w nocy.

Koptowie obrzezają swoich synów, głównie ze względów praktycznych. Żywa jest jednak pamięć o obrzezaniu o charakterze kultycznym, wyrażona poprzez obchody święta Obrzezania Pańskiego, które przypada wedle kalendarza gregoriańskiego na 14 stycznia (u Koptów dzień 6 tuba).

Michał Wsiołkowski


Na podst.: I. E. Smolińska, „Kościół koptyjski” [w:] Wiedza i Życie, 11/2000; A. S. Atiya, „Historia Kościołów wschodnich”, 1978; C. Chaillot, „The Coptic Orthodox Church. A Brief Introduction to Its Life And Spirituality”, 2005, s. 97-98.

 

Zobacz także