Ołtarz – stół Pana

OłtarzŚwiątynia to przestrzeń spotkania – człowieka z Bogiem, człowieka z człowiekiem. Ład świętego miejsca, jego światła i cienie, jego znaki, symbole i obrazy mają uprzytomnić człowiekowi, iż „Pan jest blisko” (…) Świątynia otwiera horyzont całkiem innej rzeczywistości. To, co (…) dotykalne i widzialne, jest jedynie metaforą tego, co naprawdę jest.

Centrum świątyni stanowi ołtarz. Jest on szczególnym symbolem i pamiątką Spotkania. W Księdze Rodzaju czytamy, że Abram zbudował ołtarz dla Pana, który mu się ukazał. Podobnie uczynił Jakub: przybywszy (…) do Luz w Kanaanie, czyli do Betel, zbudował tam ołtarz i nazwał to miejsce El-Betel. – Tu bowiem ukazał mu się Bóg, kiedy uciekał przed swoim bratem. Także Noe po wyjściu z arki, która osiadła szczęśliwie na wzgórzach Ararat, zbudował ołtarz dla Pana i wziąwszy ze wszystkich zwierząt czystych i z ptaków czystych złożył je w ofierze całopalnej.

Pierwsze ołtarze opisywane na kartach Starego Testamentu były po prostu skałami, na których składano dary. Późniejsze budowano z usypanej ziemi lub nieociosanych kamieni. W Przybytku wzniesionym na polecenie Mojżesza znalazły się trzy ołtarze. Ołtarze całopalenia, kadzenia oraz stół na chleby pokładne umieszczono następnie w Świątyni Jerozolimskiej. Istniały one do momentu jej zburzenia w roku 70.

Ołtarz Nowego Przymierza pozostaje znakiem obecności Pana, miejscem dziękczynienia i ofiary. Nabiera jednak nowego wymiaru, gdyż na nim pod sakramentalnymi znakami uobecnia się ofiara krzyża, męka, śmierć i Zmartwychwstanie. Znaczenie ołtarza wiąże się zatem nierozerwalnie z tajemnicą Eucharystii.

Historia chrześcijańskiego ołtarza rozpoczyna się w czasie Ostatniej Wieczerzy, podczas której Jezus zajął miejsce u stołu razem z dwunastu. Po śmierci Chrystusa apostołowie zasiadali przy stole Pana – określenia takiego użył święty Paweł w 1 Liście do Koryntian. Z czasem wyrażenie „stół Pana” zastąpione zostało słowem „ołtarz”[1].

HistoriaOłtarze przy których gromadziły się wspólnoty pierwszych chrześcijan były wykonane z drewna i nie różniły się od sprzętów codziennego użytku. Pewne wyobrażenie o ich kształcie może dać fresk przedstawiający Łamanie Chleba (Fractico Panis)znajdujący się w Katakumbach Pryscylli (Capella Greca), datowany na początek II wieku.

Z czasem potrzeba podkreślenia godności ołtarza skłoniła do wznoszenia struktur bardziej reprezentacyjnych. Pojawiły się one już w pierwszej połowie IV wieku np. w rzymskiej bazylice Santa Maria Maggiore. W tym czasie ołtarze drewniane coraz częściej zastępowano kamiennymi. Zamknięty okres prześladowań pozwalał na urządzenie ołtarzy trwałych (…) Mogły one zaistnieć w przestrzeni bazylik z całą swą symboliczną wymową. (…) Zanikający w tym samym okresie kult pogański wraz z jego ołtarzami kamiennymi nie stwarzał już niebezpieczeństwa mylenia tychże z chrześcijańskimi i błędnej interpretacji kultu czy teorii ofiary.

Wzrastająca popularność ołtarzy kamiennych mogła także mieć związek z panującym w pierwszych wiekach chrześcijaństwa zwyczajem odprawiania mszy świętej przy grobach męczenników np. w dniu ich świąt. Eucharystię często sprawowano bezpośrednio na płycie okrywającej relikwie. Zaznaczano w ten sposób fakt, że ofiara pierwszych chrześcijan ma nierozerwalny związek z ofiarą Chrystusa, żertwa ich życia łączy się z jedyną ofiarą złożoną na Golgocie. Odważny krok w stronę powiązania kultu ofiary eucharystycznej z kultem relikwii uczynił cesarz Konstanty, który już na początku IV wieku w miejscu skromnych kapliczek-martyriów wznosił na grobach męczenników wspaniałe bazyliki memorialne. Ołtarz sytuowano dokładnie nad miejscem pochówku męczennika. Zwyczaj ten rozpowszechnił się w V wieku. W średniowieczu związek sepulcrum i ołtarza zaznaczano przez umieszczanie w nim relikwii. Taki stan rzeczy utrzymał się do XIII wieku, kiedy to pojawiły się nowe potrzeby związane z pragnieniem ich oglądania (…). Jednakże Stół Pański aż do XX wieku będzie miał charakter grobu na święte szczątki. Najświętszą relikwią jest rzecz jasna Ciało Jezusa, zatem kamienny materiał ołtarza przywołuje na myśl grób Zbawiciela.

W roku 517 synod w Epaon oficjalnie zakazał konsekrowania ołtarzy innych niż kamienne, ale ograniczenie to nie zawsze było respektowane. O ostatecznej rezygnacji z ołtarzy kamiennych zadecydowały z czasem względy praktyczne i uzasadnienia teologiczne: poza wyżej wspomnianą analogią między ołtarzem i grobem Chrystusa, powoływano się także na podobieństwo ołtarza do skały, z której Mojżesz wyprowadził na pustyni życiodajną wodę. Skała jest symbolem Jezusa – w Jego przebitym boku ma swe źródło Eucharystia, z niego wypływają zdroje Ducha.

Chrystus jest kamieniem węgielnym wspólnoty chrześcijan. Jak Zbawiciel zespala Kościół (…) tak ołtarz skupia przy sobie całą społeczność wiernych, jest źródłem ich jedności i komunii. Ołtarz stanowi zwornik Ludu Bożego – duchowieństwa i świeckich. Msza święta jest ich wspólną ucztą i wspólną ofiarą. Przypominają o tym słowa pierwszej modlitwy eucharystycznej: pamiętaj, Boże (…) o wszystkich tu zgromadzonych, których wiara i oddanie są Ci znane. Za nich składamy Tobie tę Ofiarę uwielbienia, a także oni ją składają i wznoszą swoje modlitwy ku Tobie, Bogu wiecznemu, żywemu i prawdziwemu.

OłtarzOłtarz, umieszczony początkowo na środku nawy kościoła lub na linii łuku absydalnego, w okresie średniowiecza zajął miejsce na tyłach prezbiterium[2]. Taka lokalizacja umożliwiła znaczną rozbudowę struktury architektonicznej. Przyjrzyjmy się późnogotyckiemu ołtarzowi z Kirchgattendorf. Dolna jego część ukryta jest za antepedium dekorowanym motywem roślinnym. Obrus osłania kamienną mensę. Na niej spoczywa płaskorzeźbiona predella, dźwigająca nastawę ołtarzową zwaną retabulum. Stanowi ono najbardziej „reprezentacyjną” część ołtarza. Może być stałe lub ruchome, rzeźbione lub malowane, ustawione na ołtarzu lub za nim, jako samoistna, rozbudowana struktura. Jej rozmiary i kunszt wykonania nierzadko zapierają dech w piersiach. Średniowieczne i nowożytne retabula niejednokrotnie są świadectwem wirtuozerii artystów oraz popisem erudycji twórców programu ikonograficznego. Niestety, rozbudowa ołtarza zaciemniła z czasem głęboką symbolikę mensy i przysłoniła znaczenie ołtarza jako stołu Pana, centrum, wokół którego gromadzą się wszyscy wierni.

Na taką sytuację mógł także wpłynąć fakt, iż w świątyniach systematycznie wzrastała liczba ołtarzy. Początkowo Kościół dopuszczał istnienie tylko jednego ołtarza, z czasem jednak odszedł od tej zasady.Wpłynęło na to kilka czynników, m.in. wprowadzony w 578 roku zakaz sprawowania tego samego dnia dwóch mszy na jednym ołtarzu, rozkwit kultu świętych oraz rozwój społeczeństwa – kolejne ołtarze fundowali członkowie cechów rzemieślniczych, gildii kupieckich czy bractw religijnych. Znaczenie miała też rywalizacja czy wręcz snobizm poszczególnych kościołów (…). Wznoszenie ołtarzy osiągnęło apogeum w XII–XV wieku.

Po Soborze Watykańskim II opowiedziano się za swoistym altarocentryzmem:położono akcent na jeden ołtarz w kościele oraz formę stołu. Ołtarz to stół, ale nie jest to dowolny stół, podobnie jak Eucharystia jest posiłkiem, ale nie jest dowolnym posiłkiem. Jest to stół uroczysty, stół posiłku ofiarniczego, stół świętego posiłku całego Ludu Bożego. Jest znakiem obecności Boga i symbolem Chrystusa. Łączy rzeczywistość ziemską i boską, to co powszednie z tym, co nieprzemijalne. Jest centrum świątyni i sercem Kościoła.


[1] Słowo „ołtarz” pochodzi od łacińskiego „altare”, którym starożytni Rzymianie określali podwyższoną konstrukcję architektoniczną przeznaczoną do kultu najwyższych bogów. Odpowiednikiem łacińskiego „altare” w języku greckim jest słowo „trapeza”.

[2] Kwestia lokalizacji ołtarza jest zagadnieniem bardzo szerokim. Porusza je Louis Bouyer w książce Architektura i liturgia (patrz bibliografia). 

Bibliografia:

  • L. Bouyer, Architektura i liturgia, Kraków 2009.
  • G. Klaja,Ołtarz w świetle teologii, Kraków 2008.
  • B. Nadolski, Leksykon Liturgii, Poznań 2006.
  • J. Tischner, Filozofia dramatu, Kraków 2006.

 

Zobacz także