Popiół – ku zdrowiu ciała, ochronie duszy

Pierwsze cztery dni Wielkiego Postu są późniejszego pochodzenia, bowiem do czasów św. Grzegorza I Post rozpoczynał się w pierwszą niedzielę czterdziestnicy. Treść tych dni jest dydaktyczna: przez odpowiednie pouczenie wprowadzają nas w istotne znaczenie chrześcijańskiego postu.

Główne myśli są następujące: strzeż się pokuty czysto powierzchownej i faryzeuszowskiej: praktyka postu (środa), modlitwa (czwartek), jałmużna i miłość bliźniego (piątek), wypełnianie przykazań (sobota) w duchu prawdziwej pokuty – oto zewnętrzne ćwiczenia okresu wielkopostnego.

Poświęcenie popiołu

To, co obecnie przeżywamy w Środę Popielcową, jest jedynie pozostałością po uroczystych obrzędach, które w dawnych czasach odprawiał biskup nad pokutnikami publicznymi. Ktokolwiek popełnił publiczny grzech ciężki, musiał na początku W. Postu poddać się publicznej pokucie; taki był zwyczaj kościelny od IV do X stulecia. Pokuta publiczna polegała przede wszystkim na wykluczeniu ze społeczności eucharystycznej; poza tym pokutnicy musieli spełniać uczynki zadośćuczynienia, jak modlitwa, umartwienie, post. Przed wykluczeniem ze społeczności kościelnej nakładano uroczyście pokutnikom szaty pokutnicze i posypywano im głowy popiołem; następnie biskup wyprowadzał ich przed bramę kościelną. To „wykluczenie pokutników” było wstrząsającym obrzędem, który dla pozostałych wiernych stanowił poważne upomnienie. W czasach późniejszych Kościół złagodził swoją dyscyplinę pokutną: odtąd pokutę nakładano prywatnie. Ale już od średniowiecza wszyscy wierni dobrowolnie nakładali na siebie pokutę przez posypanie głowy popiołem. Królowie i cesarze, np. Karol Wielki, szli boso razem z innymi wiernymi po święcony popiół i w ten sposób wstępowali uroczyściew okres Wielkiego Postu.

W Rzymie święcono popiół w bazylice św. Anastazji. W kościele tym, położonym w punkcie centralnym, przechowywano stare krzyże stacyjne, które noszono na czele procesji. W chwili wkraczania duchowieństwa śpiewano introit, nadający całej uroczystości nastrój pokutny. I my również powinniśmy wydobyć z duszy najgłębsze myśli i pobudki pokutne, których surowość znajdzie jednak złagodzenie w słowach antyfony: „Albowiem łaskawe jest miłosierdzie Twoje”.

Następują cztery modlitwy poświęcające popiół. Pierwsza modlitwa, pięknie zbudowana składa się z trzech części, z których środkowa posiada cztery człony. Prośba jest zwięzła: aby poświęcony popiół stał się dla pokutującej gminy środkiem zbawiennym, a zarazem sacramentale ku zdrowiu ciała i ochronie duszy. Druga modlitwa rozwodzi się nad symbolem popiołu: popiół jest symbolem upokorzenia; wyraża on nasze uniżenie się przed majestatem Boga, którego tak często obrażaliśmy grzechami, który jednak pragnie mojego nawrócenia. Trzecia modlitwa jest pełna ufności: zawiera prośbę o ducha skruchy, którą chcemy wyrazić przez posypanie popiołem. Czwarta modlitwa podaje nam jako przykład pokutujących Niniwitów. (…) Popiół otrzymuje się gałązek palm, święconych ubiegłego roku w Niedzielę Palmową: „Pamiętaj człowiecze, że prochem jesteś!”. Przypomnijmy sobie, że słowa te po raz pierwszy zostały wypowiedziane do rodziców naszych w raju – była to pierwsza, smutna środa popielcowa na ziemi!


„Rok Liturgiczny”, t. 2, Pallotinum 1956, s. 59-60.

 

Zobacz także