Sakramentarz tyniecki (16): Msze wotywne cz. 2 i dodatki

Jest to ostatni wpis omawiający treść Sakramentarza tynieckiego. Na stronach 431-469 jest druga część zbioru mszy wotywnych (pierwsza była na str. 302-320, zob. wpis z 30 grudnia 2015) oraz dopiski dokonane inną ręką w późniejszym czasie.

W tej części księgi znajdują się następujące msze wotywne, w nawiasie zaznaczam msze pochodzące ze zbioru mszy wotywnych Alkuina z Yorku (+ 804):

 

Msza o Trójcy Świętej (missa Alcuini)

Msza o odpuszczenie grzechów

Msza o uproszenie pomocy aniołów (missa Alcuini)

Msza  o uproszenie łaski Ducha Świętego (missa Alcuini)

Msza o mądrości (missa Alcuini)

Msza o miłości (missa Alcuini)

Msza o Krzyżu świętym (missa Alcuini)

Msza o najświętszej Maryi (missa Alcuini)

2 msze o męczennikach (missa Alcuini)

2 msze o świętych (missa Alcuini – pierwsza )

Msza w dniu święceń biskupich

Msza w rocznicę święceń biskupich

4 msze kapłana za siebie (missa Alcuini – pierwsza )

Msza o pokój

Msza za lud chrześcijański

Msza za wiernego przyjaciela

Msza kapłana za siebie

Msza w czasie pomoru gdy brakuje czasu

Msza za biskupa

2 msze za krewnych (w pierwszej alternatywna kolekta z missa Alcuini)

Msza w czasie wojny (bez tytułu)

Msza za przyjaciół (missa Alcuini)

2 msze za chorego (druga msza – tylko tytuł na dole strony 468, potem luka w rękopisie)

 

Uwagi:

1. Ilość mszy wotywnych. Sakramentarz tyniecki ma tutaj 30 mszy, a jeśli dodać 14 mszy z pierwszej części (str. 302-320, zob. wpis z 30 grudnia) mamy ich razem 44, co jest ilością umiarkowaną. Dla porównania, Sakramentarz z Fuldy (ok. 975) ma ponad 100 mszy wotywnych. Spokrewniony z naszym Sakramentarz z Fryburga ma zbiór bardzo podobny do tynieckiego, tylko nie rozbity na dwie części. Skąd to rozbicie bloku mszy wotywnych w naszym sakramentarzu? Nie myślę, żeby stał za tym jakiś głębszy zamysł. Przypuszczam, że kopista naszej księgi czerpał z paru źródeł i niezbyt dokładnie harmonizował kopiowany materiał.

2. Gdy chodzi o uporządkowanie zbioru mszy wotywnych, o. Jean Deshusses i o. H. Barré („A la recherche du missel d’Alcuin”, Ephemerides liturgicae 82 (1968), s. 3-44), analizując wiele wczesnośredniowiecznych sakramentarzy, stwierdzili, że początkowo formularze wotywne układano wg następującego schematu: msze ku czci Boga i Jego przymiotów (jak mądrość i miłość) – msze ku czci Maryi, aniołów i świętych – msze kapłana za siebie – msze w różnych potrzebach – msze za żyjących i zmarłych. Ten porządek został potem naruszony, gdy niektóre msze wotywne zaczęły być przypisywane do poszczególnych dni tygodnia. Powstały różne schematy takiego przyporządkowania. Jeden z powszechniejszych wyglądał następująco:

niedziela: Msza o Trójcy Świętej

poniedziałek: o odpuszczenie grzechów

wtorek: o uproszenie pomocy aniołów

środa: o mądrości

czwartek: o miłości

piątek: o Krzyżu

sobota: o Maryi

Jeśli spojrzeć na podany u góry „tyniecki” wykaz mszy, można zobaczyć, że zawiera on ślad tego schematu przyporządkowania. Schemat ten jest naruszony jedynie przez obecność mszy o uproszenie łaski Ducha Świętego, która skądinąd pojawia się w innych schematach przypisania mszy do dni tygodnia.

3. Co do źródeł formularzy, to w samym wykazie zaznaczyłem te które pochodzą od Alkuina. Inne źródła to:

Suplement św. Benedykta z Aniane do Sakramentarza gregoriańskiego (o odpuszczenie grzechów, 3. msza kapłana za siebie, za lud chrześcijański, za wiernego przyjaciela, w czasie wojny, za przyjaciół, 1. msza za chorych plus jeszcze postkomunia mszy za krewnych)

Hadrianum (Msza w rocznicę święceń biskupich)

– różne karolińskie rękopisy gregoriańskie (pozostałe formularze; nie zidentyfikowałem jedynie źródeł kolekty 2. mszy kapłana za siebie i nie ma jej w Corpus Orationum)

Co do zbioru mszy wotywnych Alkuina, było ich jeszcze więcej niż te które mamy w naszej księdze. Wspomniany o. Jean Deshusses OSB zidentyfikował 27 mszy Alkuina, w tym 23 pewne i 4 bardzo prawdopodobne („Les Messes d’Alcuin”, Archiv für Liturgiewissenschaft 14 (1972), s. 7-39).

4. Kwestia luki w rękopisie. Na stronie 468 u dołu, po formularzu za chorego mamy tytuł formularza: AL. M., czyli „Alia missa” (czyli drugi formularz za chorego):

http://polona.pl/item/6825768/473/

ale na str. 469 samego formularza już nie ma, czyli w tym miejscu musi być luka w rękopisie. Co poza drugim formularzem za chorego mogło być w tym miejscu? Sakramentarz z Fryburga nie pomaga odpowiedzieć na to pytanie. Ma on wprawdzie po dwóch mszach za chorych jeszcze 5 formularzy wotywnych, ale wszystkie one  znajdują się już w Sakramentarzu tynieckim w pierwszym bloku mszy (o deszcz; o spokojną pogodę, za króla, za podróżujących, za żyjących i zmarłych). Na pierwszy rzut oka nie widać więc czego mogłoby jeszcze brakować w naszym sakramentarzu.

5. Dopiski. Na stronie 469 mamy dodatki: końcówkę gregoriańskiego ordinarium missae i dopisane inną ręką dwie modlitwy:

http://polona.pl/item/6825768/474/

Bez odpowiedzi muszą pozostać pytania o to jak duży fragment ordinarium missae był na brakujących stronach i przede wszystkim po co ordinarium w tym miejscu, skoro znajduje się ono wraz z Kanonem już na początku księgi, a w tym miejscu wydaje się tworzyć zbędny dublet. Gdyby po Agnus Dei znajdowały się jeszcze jakieś apologie kapłańskie, mogłoby to oznaczać chęć uaktualnienia porządku mszy. Niczego takiego jednak tu nie ma.

Spójrzmy teraz na dwie dopisane inną ręką modlitwy ze str. 469. Pierwsza z nich („Deus qui peccati veteris hereditaria morte”) jest wielkopiątkowa. Sakramentarz tyniecki, zgodnie z modelem gregoriańskim, zaczynał formularz Wielkiego Piątku od razu od uroczystej modlitwy powszechnej. Dopisana tutaj modlitwa jest gelazjańską modlitwą po I czytaniu wielkopiątkowym, otwarte jest pytanie o zamysł kopisty dodającego tutaj tę modlitwę, mógł on myśleć o niej jako o modlitwie wstępnej, na samym początku liturgii. Interesujące jest porównanie z Sakramentarzem z Fryburga, w którym ta sama modlitwa jest dopisana inną ręką na marginesie u dołu strony w miejscu gdzie zaczyna się formularz wielkopiątkowy:

http://dl.ub.uni-freiburg.de/diglit/hs360a/0126/image?sid=b1bd82eb565e8a2bd7fdcbfaf61bcdb2#current_page

Druga modlitwa („Deus qui divitias misericordiae”) jest z Wigilii Paschalnej, jest to gelazjańska modlitwa po błogosławieniu świecy a przed I czytaniem. Sakramentarz gregoriański, na którym opiera się nasza księga, nie znał takiej modlitwy. Dodatki te są więc oznaką żywotności naszego sakramentarza, który w trakcie użytkowania w Polsce podlegał uzupełnieniom.

 

To był ostatni wpis na temat treści Sakramentarza tynieckiego, ale to nie jest jeszcze koniec cyklu o naszej księdze! Kolejny wpis będzie podsumowaniem liturgii tego sakramentarza, a potem trzeba będzie się zająć porównaniem Sakramentarza tynieckiego z późniejszym Mszałem rzymskim.


Wpisy blogowe i komentarze użytkowników wyrażają osobiste poglądy autorów. Ich opinii nie należy utożsamiać z poglądami redakcji serwisu Liturgia.pl ani Wydawcy serwisu, Fundacji Dominikański Ośrodek Liturgiczny.

Zobacz także

Maciej Zachara MIC

Maciej Zachara MIC na Liturgia.pl

Urodzony w 1966 r. w Warszawie. Marianin. Rocznik święceń 1992. Absolwent Papieskiego Instytutu Liturgicznego na rzymskim "Anselmianum". W latach 2000-2010 wykładał liturgikę w WSD Księży Marianów w Lublinie, gdzie pełnił również posługę ojca duchownego (2005-2017). W latach 2010-2017 wykładał teologię liturgii w Kolegium OO. Dominikanów w Krakowie. Obecnie pracuje duszpastersko w parafii Niepokalanego Poczęcia NMP przy ul. Bazylianówka w Lublinie. Ponadto jest prezbiterem wspólnoty neokatechumenalnej na lubelskiej Poczekajce, a także odprawia Mszę św. w nadzwyczajnej formie rytu rzymskiego w rektoralnym kościele Niepokalanego Poczęcia NMP przy ul. Staszica w Lublinie....