W poszukiwaniu źródeł Sakramentarza tynieckiego (1)

To nie jest początek jakiegoś zwartego, systematycznego cyklu wpisów, raczej będzie to pewien cykl dość luźny, do którego okazjonalnie będę powracał. Jest to ciąg dalszy moich skromnych badań nad Sakramentarzem tynieckim (XI w.), najstarszym zachowanym sakramentarzem używanym na ziemiach polskich. Po analizie liturgicznej samej księgi oraz określeniu jej związku z liturgią późniejszego Mszału Rzymskiego, co przedstawiałem w ciągu ostatnich dwóch lat na tym blogu, trzeba teraz spróbować określić źródła naszej księgi.

Ogólnie rzecz biorąc, źródłami dla grupy ksiąg, do której przynależy nasz sakramentarz (jest to Sakramentarz gregoriański „mieszany” lub „zgelazjanizowany”) są: Sakramentarz gregoriański typu I (papieski), Suplement św. Benedykta z Aniane oraz Frankijski sakramentarz gelazjański. Czy da się jednak określić dokładniej źródła pochodzenia tej konkretnej księgi? Nie wiem tego, ale w miarę moich (mocno ograniczonych) możliwości i wykradając czas pośród innych zajęć spróbuję trochę nad tym posiedzieć. Podejmuję w ten sposób zalecenie ś.p. ks. Józefa Boguniowskiego SDS, wyrażone w książce Rozwój historyczny ksiąg liturgii rzymskiej do Soboru Trydenckiego i ich recepcja w Polsce (Kraków 2001): „Sakramentarz [tyniecki] nie jest znany za granicą i dotąd nie został wyczerpująco opracowany. Ciekawe byłoby ustalenie jego związków z powszechnie znanymi sakramentarzami w Europie Zachodniej” (s. 82-83).

Metoda jest jedna: przyjrzeć się szczególnych cechom oraz anomaliom Sakramentarza tynieckiego i zbadać pod tym kątem inne dostępne egzemplarze ówczesnych ksiąg.

Na początek biorę na warsztat formularz niedzieli po Wniebowstąpieniu Pańskim. Sakramentarz tyniecki ma tutaj dublet. Formularz tej niedzieli figuruje w bloku formularzy niedzielnych, zgrupowanych razem, których źródłem jest Suplement św. Benedykta z Aniane. Tutaj sprawa jest jasna i niczego więcej wyjaśniać nie trzeba. Ale niedziela po Wniebowstąpieniu figuruje także wcześniej, wśród formularzy Temporale, bezpośrednio po święcie Wniebowstąpienia. Co charakterystyczne, formularz ten jest ułomny, składa się jedynie z kolekty, zaczynającej się od słów: Deus, qui nos resurrectionis dominicae et ascensionis. Ten właśnie ułomny formularz stanowi jedną z osobliwości naszej księgi. Oto ten formularz:

https://polona.pl/item/6825768/183/

Zajrzyjmy najpierw do Sakramentarza z Fryburga, skopiowanego, tak samo jak Sakramentarz tyniecki, w Kolonii ok. 1070 roku. Pozornie ma on w tę niedzielę pełny formularz, ale z kolektą taką samą jak w Tinecense:

http://dl.ub.uni-freiburg.de/diglit/hs360a/0176/image?sid=b1bd82eb565e8a2bd7fdcbfaf61bcdb2#current_page

(Proszę przy okazji zwrócić uwagę na dopisek jakiegoś dawnego badacza na marginesie: „deest ubique” – czyli że formularz ten nigdzie indziej nie jest spotykany.)

Tylko na pozór formularz z Sakramentarza z Fryburga jest pełny. Jeśli przyjrzeć się bliżej, zaraz zobaczymy, że sekreta i postkomunia we Friburgense bynajmniej nie są pełne. Kopista przepisał tu tylko początkowe fragmenty tych modlitw z poprzedzającego formularza na Wniebowstąpienie. Jest to więc potwierdzenie świadectwa Tinecense. Kopista Friburgense w księdze z której przepisywał, miał najpewniej tylko kolektę, więc uzupełnił ten brak dopisując fragmenty pozostałych modlitw z formularza poprzedzającego. Kopista Tinecense natomiast wiernie przepisał kolektę niczego samemu nie dopisując. Świadectwo Friburgense upewnia nas zatem, że zapis z Tinecense nie jest jakimś wypadkiem przy pracy czy błędem kopisty.

Czy anonimowy badacz miał rację, pisząc „deest ubique”? Sprawdźmy to. Modlitwa Deus, qui nos resurrectionis dominicae et ascensionis jest poświadczona po raz pierwszy w Sakramentarzu z Sankt-Gallen (rękopis Sankt-Gallen, Stiftsbibliothek 348), jest to jeden z najważniejszych egzemplarzy Frankijskiego Gelasianum, skopiowany w Chur (Szwajcaria) ok. 800 roku. Ale w tej księdze nie jest to kolekta niedzieli po Wniebowstąpieniu, a jedna z modlitw dodatkowych do wyboru na samo Wniebowstąpienie. Zob. niżej, skan edycji pod red. Mohlberga (modlitwa 778, druga od góry po lewej):

https://archive.org/stream/dasfrnkischesa00cath#page/120/mode/2up

Tu więc mamy prawdopodobne pierwsze użycie naszej modlitwy, ale czy przed XI wiekiem ktoś już ją zastosował jako kolektę niedzieli po Wniebowstąpieniu? Tutaj z pomocą przychodzą nam dwa rękopisy Sakramentarza gregoriańskiego: Köln, Bibliothek des Metropolitanskapitels, cod. 137 (koniec IX w.) oraz cod. 88 (datowany różnie, przez jednych na początek, przez innych na koniec X wieku). Obydwa rękopisy mają ułomny formularz na niedzielę po Wniebowstąpieniu, składający się tylko z kolekty Deus, qui nos resurrectionis dominicae et ascensionis.

Oto rękopis 137 (f. 51r):

http://www.ceec.uni-koeln.de/ceec-cgi/kleioc/0010/exec/pagemed/%22kn28-0137_101.jpg%22/segment/%22body%22

Identyczny zapis mamy także w rękopisie 88 (f. 74r). Oba rękopisy, jak zaświadcza Jean Deshusses, zostały sporządzone dla katedry w Kolonii. Tej samej Kolonii, z której pochodzą zarówno Sakramentarz tyniecki jak Sakramentarz z Fryburga. Wygląda więc na to, że jesteśmy w domu. Oczywiście nie twierdzę, że modelem, z którego skopiowano TinecenseFriburgense był któryś z tych rękopisów, za dużo jest między nimi różnic w innych aspektach. Okazuje się jednak, że przynajmniej od schyłku IX wieku księgi kolońskie znają ułomny formularz z tą kolektą na niedzielę po Wniebowstąpieniu i taki zapis przeszedł do niektórych późniejszych źródeł kolońskich, z Sakramentarzem tynieckim włącznie. Pozostałe modlitwy zapewne od początku miały być powtórzone z formularza na Wniebowstąpienie, co zdają się milcząco zakładać kopiści Kolonia 13788 oraz Tinecense, a co wyraźnie zaznaczył kopista Friburgense.

Mamy więc wystarczająco wyjaśnioną pierwszą osobliwość naszej księgi. W wolnych chwilach będę szperał dalej, sprawdzając inne osobliwości i anomalie, a jeśli znów znajdę coś godnego uwagi, nie omieszkam przygotować o tym nowego wpisu.

 


Wpisy blogowe i komentarze użytkowników wyrażają osobiste poglądy autorów. Ich opinii nie należy utożsamiać z poglądami redakcji serwisu Liturgia.pl ani Wydawcy serwisu, Fundacji Dominikański Ośrodek Liturgiczny.

Zobacz także

Maciej Zachara MIC

Maciej Zachara MIC na Liturgia.pl

Urodzony w 1966 r. w Warszawie. Marianin. Rocznik święceń 1992. Absolwent Papieskiego Instytutu Liturgicznego na rzymskim "Anselmianum". W latach 2000-2010 wykładał liturgikę w WSD Księży Marianów w Lublinie, gdzie pełnił również posługę ojca duchownego (2005-2017). W latach 2010-2017 wykładał teologię liturgii w Kolegium OO. Dominikanów w Krakowie. Obecnie pracuje duszpastersko w parafii Niepokalanego Poczęcia NMP przy ul. Bazylianówka w Lublinie. Ponadto jest prezbiterem wspólnoty neokatechumenalnej na lubelskiej Poczekajce, a także odprawia Mszę św. w nadzwyczajnej formie rytu rzymskiego w rektoralnym kościele Niepokalanego Poczęcia NMP przy ul. Staszica w Lublinie....