„Ad fontes tynecenses” – recenzja monografii o sakramentarzu tynieckim

Monografia zatytułowana: „Ad fontes tynecenses: Sakramentarz Tyniecki – perspektywa liturgiczno-muzyczna” jest owocem pierwszej z zaplanowanego co dwa lata cyklu międzynarodowych konferencji naukowych, poświęconych refleksji nad średniowiecznymi źródłami liturgiczno-muzycznymi Opactwa Tynieckiego oraz ich wkładu w kulturę Polski oraz Europy, zwłaszcza Środkowo-Wschodniej.

Pierwsza konferencja została zorganizowana przez s. dr hab. Susi Ferfoglię, prof. UPJP II, przy współpracy z ks. dr. hab. Mariuszem Białkowskim i o. mgr. Karolem Cetwińskim, OSB i odbyła się w Tyńcu, w dniach 8-9 października 2020 roku. Tytuł konferencji: „Sakramentarz tyniecki – perspektywa liturgiczno-muzyczna” zaprosił uczestników do intelektualnego przeżycia i poznania świadka najstarszych form liturgii sprawowanej w średniowiecznym opactwie. Do podzielenia się owocami prac badawczych nad tym rodzimym zabytkiem w perspektywie liturgiczno-muzycznej, organizatorzy zaprosili znamienitych prelegentów z dziedziny liturgiki, historii średniowiecza oraz śpiewu gregoriańskiego.

Niniejsza monografia, wydana pod redakcją s. dr hab. Susi Ferfoglii, prof. UPJP II w Wydawnictwie Benedyktynów w Tyńcu, zawiera pełny i uporządkowany, zgodnie z harmonogramem wystąpień prelegentów, zapis materiałów pokonferencyjnych Ad fontes tynecenses. Po krótkiej „Przedmowie” o. dra Szymona Hiżyckiego OSB opata tynieckiego, książkę rozpoczyna „Słowo wstępne” autorstwa redaktor wydania, która w syntetyczny sposób ukazuje panoramę i bogactwo zawartości ponad trzechset stronicowego dzieła. Pierwsze strony zawiera artykuł historyka, brata z tynieckiego opactwa – dra hab. Michała Gronowskiego OSB, wykładowcę Uniwersytetu Śląski w Katowicach (Zakład Historii Średniowiecza Instytutu Historii), który przedstawił historię tysiącletniego opactwa i jego znaczenie dla państwa polskiego, począwszy od jego inicjacji w XI-wiecznych czasach Piastów. Prowadzone przez Autora badania naukowe, jak i koordynacja prac konserwatorsko-restauracyjnych w opactwie otwierają czytelnika na poznanie historii opactwa przedstawionej w pasjonujący sposób.

Zagadnienie sakramentarza, jego definicję i rozwój historyczny, zawarł w swym artykule o. prof. Cassian Folsom OSB, benedyktyna z Nursji, wieloletni wykładowca historii ksiąg liturgicznych w Papieskim Instytucie Liturgicznym Sant’Anselmo w Rzmie. Jako wybitny znawca i badacz rzymskich sakramentarzy, w artykule zatytułowanym Krótka historia sakramentarza, opublikowany zarówno w języku polskim jak i angielskim, w syntetyczny i jednocześnie bogaty w treść sposób, przedstawił genezę i rozwój księgi zawierającej pierwsze formularze Mszy Świętej i inne modlitwy celebransa, począwszy od liturgii papieskiej, po te z pierwotnych form kształtujących się ośrodków parafialnych, tzw. tituli rzymskich, czy diecezji i sieci parafii w ówczesnym Kościele.

Kolejny tytuł, pod którym znajduje się wykład o. dra Dominika Jurczaka OP, otwiera historię samego Sakramentarza Tynieckiego, „spoglądając na manuskrypt właśnie przez pryzmat księgi liturgicznej, dokonując jak gdyby jego «pierwszego otwarcia», z nadzieją, że w taki sposób opisując rękopis otwarta zostanie droga pod dalszą, pogłębioną analizę”. Historia sakramentarza, jego aspekty kodykologiczne, i dogłębna analiza pozwalają czytelnikowi na nie tylko poznanie „tynieckiej” księgi, ale stwierdzenie, że nie była ona przeznaczona dla klasztoru nad Wisłą, ani nawet dla żadnego innego ośrodka kultu w Polsce.

Kontynuacją powyższej refleksji jest artykuł ks. dra Macieja Zachary MIC. Autor poddał Sakramentarz Tyniecki gruntownej analizie historyczno-liturgicznej i przedstawił szczegółowo liturgię zawartą w księdze, zawierając w niej, min. rok liturgiczny, obchody najważniejszych świąt liturgicznych, martyrologium, czy sanctorale. Poszukując źródeł księgi, zaproponował porównanie jej do zachodnich sakramentarzy: św. Gereona z Kolonii, czy Sakramentarza Fryburskiego.

Artykuł dra Pawła Figurskiego z Instytutu Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk, skupia uwagę na nowatorskiej interpretacji pochodzenia Sakramentarza Tynieckiego. Zgodnie z tezą dra Figurskiego Sakramentarz mógł mieć dość zawiłą historię dotarcia do Tyńca. Jego analiza „liturgii politycznej” Sakramentarza Tynieckiego prowadzi do konkluzji poddającej w wątpliwość dotychczasową tezę, że rękopis powstał na polecenie jakiegoś władcy i skupia się na hipotezie jego pochodzenia z kręgu biskupiego w XI wieku, wskazując na jego najbardziej prawdopodobną genezę – dar biskupa dla kolegiaty św. Gereona w Kolonii. Autor otwiera również otwartą dyskusję nad historią obecności Sakramentarza w Tyńcu, sugerując nową hipotezę: „Jedna z możliwości zakłada, że księga dotarła do Tyńca w epoce późnego, a nie pełnego średniowiecza, ponieważ nie ma zachowanych źródeł pisanych z Tyńca sprzed XIII w.”.

Druga część niniejszej monografii została poświęcona zagadnieniom muzycznym, znajdującym się w „tynieckim” rękopisie. O. dr Juan Pablo Rubio Sadia OSB, wykładowca muzyki liturgicznej w Papieskim Instytucie Liturgicznym „Anselmianum” w Rzymie, w artykule pt.: „Muzyka w sakramentarzach: obecność i funkcje. Wprowadzenie do śpiewu celebransa”, przedstawia panoramę śpiewu celebransa korzystającego z sakramentarzy. Autor stwierdza, że w tych księgach można odkryć „potrójną funkcję notacji muzycznej: mnemotechniczną, pomocniczą oraz informacyjną”. W sposób wnikliwy i precyzyjny o. Rubio Sadia OSB analizuje postawione zagadnienie, aby ukazać przed czytelnikiem i przybliżyć mało znane praktyki muzyczne liturgii epoki sakramentarzy oraz ich historyczny rozwój.

Ostatni artykuł niniejszej monografii: „Sakramentarz Tyniecki jako źródło muzyczne” autorstwa prof. Franza Karla Prassla, związanego z Kunstuniversität w Grazu i wykładowcy w Papieskim Instytucie Muzyki Sakralnej w Rzymie, poświęcony został dogłębnej analizie „naszego” Sakramentarza, uwzględniając jego wymiar muzyczny. Pomimo iż Sakramentarz nie jest księgą stricte muzyczną, euchologie oraz pozostałe modlitwy celebransa w nim zawarte były wykonywane z towarzyszeniem muzyki. Autor wiele uwagi poświęca kantylacji, czyli o umiejętnej i uroczystej proklamacji „świętego tekstu” przy zastosowaniu odpowiednich formuł muzycznych, ułatwiających jego zrozumienie. Studium prof. Prassla nad Sakramentarzem Tynieckim ukazuje bogactwo obecności w księdze systemu znaków, tzw. positurae, służących poprawnemu wykonaniu kantylacji.

Monografia pokonferencyjna Ad fontes tynecenses „Sakramentarz Tyniecki – perspektywa liturgiczno-muzyczna”, ukazuje interesujące zagadnienie związane z  jednym z najstarszych świadków liturgii na ziemiach polskich. Lektura książki utwierdza czytelnika w stwierdzeniu, że rękopis zwany „Tynieckim” stanowi cenne źródło w odkrywaniu korzeni  wiary narodu, jego dziedzictwa i znaczenia dla teraźniejszości i przyszłości kolejnych pokoleń. Wybitni Autorzy, których teksty wygłoszone podczas konferencji zostały zredagowane przez znaną i cenioną s. prof. Susi Ferfoglię, zajmująca się pogłębianiem i propagowaniem tradycji muzycznej Kościoła, oraz ich doświadczenie i warsztat naukowy zapraszają do poznania, i jednocześnie do otwartej dyskusji związanej z najstarszymi świadkami rękopiśmiennymi i muzycznymi w Polsce Piastów. Wartościowym atutem publikacji są również tłumaczenia niektórych tekstów na języki zachodnie, ułatwiające oczywiście poznanie treści szerszej liczbie czytelników.

Pozostaje życzenie i nadzieja, na kolejną edycję konferencji Ad fontes i owocu w postaci monografii, która przyczyni się do upowszechnienia duchowej, intelektualnej i artystycznej spuścizny monastycznej Kościoła, sięgającej tradycji opartej o zasadę ora et labora, tak ważnej dla chrześcijańskiej Europy.

Ks. Karol Litawa

Zobacz także