Aktualne wytyczne Kościoła dotyczące liturgii w sytuacji pandemii

W minionym tygodniu opublikowanych zostało kilka dokumentów regulujących różne kwestie liturgiczne, sakramentalne, kanoniczne i dyscyplinarne w sytuacji pandemii. Przedstawiamy streszczenie najważniejszych informacji zawartych w tych dokumentach.

W szczególności są to dwa dekrety Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów, zawierające wytyczne odnośnie sprawowania Triduum Paschalnego w miejscach dotkniętych epidemią (Prot. nr 153/20, z 19 marca 2020 r. oraz drugi dekret z 25 marca); Nota Penitencjarii Apostolskiej odnośnie sakramentu pojednania w obecnej sytuacji pandemii (z 19 marca 2020 r.); Dekret Penitencjarii Apostolskiej o specjalnym odpuście dla zarażonych koronawirusem, pomagających im i modlących się o zakończenie epidemii (z 19 marca 2020 r.); Wskazania Prezydium Konferencji Episkopatu Polski dla biskupów odnośnie do sprawowania czynności liturgicznych w najbliższych tygodniach (z 21 marca 2020 r.) – odnośniki znajdują się pod tekstem.

Celebrowanie liturgii Triduum Paschalnego

Stanowiąc centrum roku liturgicznego Wielkanoc nie jest świętem jak każde inne: obchodzona przez trzy dni, z Triduum Paschalnym, poprzedzona Wielkim Postem i ukoronowana Zesłaniem Ducha Świętego, nie może być przeniesiona. Biskup miejscowy może zadecydować jedynie o przeniesieniu Mszy Krzyżma świętego na termin późniejszy niż Wielki Czwartek.

Biskup udziela wskazówek, by w kościele katedralnym i kościołach parafialnych Biskup i proboszczowie mogli celebrować misteria liturgiczne Triduum Paschalnego nawet bez fizycznego udziału wiernych. Wierni winni zostać poinformowani o czasie rozpoczęcia tych celebracji, by mogli włączyć się w modlitwę w swoich domach. Pomocne są również wszelkiego rodzaju relacje na żywo. Konferencja Episkopatu i poszczególne diecezje powinny dostarczyć materiały do modlitwy rodzinnej i osobistej.

W Wielki Czwartek wyjątkowo udziela się wszystkim księżom możliwości odprawienia dodatkowej Mszy św., w odpowiednim miejscu, bez ludzi. Obrzęd Mandatum oraz procesja na zakończenie Mszy św. Wieczerzy Pańskiej powinne być pominięte. Najświętszy Sakrament powinien być przechowywany w tabernakulum. Kapłani, którzy nie mają możliwości odprawienia Mszy św., powinni zamiast niej odmówić nieszpory.

W Wielki Piątek w modlitwie powszechnej Biskup diecezjalny powinien zadbać o ustanowienie szczególnej intencji za chorych, zmarłych, znajdujących się w sytuacji zagubienia (por. Missale Romanum, s. 314 nr 13).

Zobacz wezwania dodatkowe w różnych diecezjach

Wigilia Paschalna powinna być sprawowana tylko w kościołach katedralnych i parafialnych. W czasie Liturgii chrzcielnej należy tylko odnowić przyrzeczenia chrzcielne. Ci, którzy w żaden sposób nie mogą uczestniczyć w Wigilii Paschalnej sprawowanej w kościele, niech odmówią Godzinę Czytań przewidzianą na Niedzielę Wielkanocną.

Sakrament pokuty i absolucja generalna

Penitencjaria Apostolska uważa, że szczególnie w miejscach najbardziej dotkniętych zarazą pandemiczną i dopóki zjawisko to nie zostanie opanowane, istnieje poważna konieczność, o której mowa w kan. 961 KPK: „Absolucja wielu równocześnie penitentów bez uprzedniej indywidualnej spowiedzi, w sposób ogólny, nie może być udzielona, chyba że (…) istnieje poważna konieczność, a mianowicie kiedy z uwagi na liczbę penitentów nie ma dostatecznie dużo spowiedników do należytego wyspowiadania każdego z osobna w odpowiednim czasie, na skutek czego penitenci bez własnej winy muszą pozostawać przez długi czas bez łaski sakramentalnej albo Komunii świętej (…).

Oznacza to możliwość udzielenia rozgrzeszenia ogólnego większej ilości osób bez uprzedniej spowiedzi indywidualnej. Warunkiem ważności rozgrzeszenia wobec indywidualnego penitenta jest tzw. votum sacramenti z jego strony, tzn. postanowienie wyznania we właściwym czasie grzechów ciężkich, których w tym czasie nie można było wyznać. Wszelkie dalsze szczegóły (np. ustalenie przypadków poważnej konieczności, w których zgodne z prawem jest udzielenie rozgrzeszenia ogólnego) są pozostawione na mocy prawa biskupom diecezjalnym, zawsze z uwzględnieniem najwyższego dobra zbawienia dusz.

Podczas indywidualnego sprawowania sakramentu pojednania, spowiedź powinna odbywać się w przewietrzonym miejscu poza konfesjonałem, z zachowaniem odpowiedniego dystansu, przy użyciu masek ochronnych, zwracając absolutną uwagę na sakrament i niezbędną dyskrecję.

Penitencjaria Apostolska przypomina, że tam, gdzie brakuje możliwości uzyskania rozgrzeszenia sakramentalnego, przebaczenie grzechów, nawet śmiertelnych, uzyskać można przez „żal doskonały, płynący z miłości do Boga nad wszystko umiłowanego, wyrażony w szczerej prośbie o przebaczenie (…)”. Również w tym przypadku warunkiem koniecznym jest votum confessionis, czyli stanowcze postanowienie, aby jak najszybciej przystąpić do spowiedzi sakramentalnej, gdy tylko będzie to możliwe.

Odpust zupełny

Penitencjaria Apostolska udziela odpustu zupełnego:

1. wiernym cierpiącym na koronawirusa, którzy podlegają kwarantannie na polecenie władz sanitarnych w szpitalach lub we własnych domach, „jeśli w duchu oderwanym od jakiegokolwiek grzechu, zjednoczą się duchowo poprzez środki masowego przekazu z celebracją Mszy świętej, odmawianiem Różańca świętego, pobożnej praktyki Drogi Krzyżowej lub innych form pobożności, a przynajmniej odmówią Wyznanie Wiary, Modlitwę Pańską i pobożne wezwanie do Najświętszej Maryi Panny, ofiarując tę próbę w duchu wiary w Boga i miłości wobec swoich braci i sióstr”,

2. pracownikom służby zdrowia, członkom rodzin i wszystkim, którzy za przykładem Dobrego Samarytanina, narażając się na ryzyko zarażenia, opiekują się chorymi na koronawirusa, na tych samych warunkach,

3. oraz wiernym, którzy modlą się „o koniec epidemii, ulgę dla tych, którzy cierpią i zbawienie wieczne dla tych, których Pan powołał do siebie”, ofiarując w intencji przebłagania Boga Wszechmogącego „nawiedzenie Najświętszego Sakramentu, lub Adorację Eucharystyczną, lub lekturę Pisma Świętego przez co najmniej pół godziny, lub odmówienie różańca świętego, lub pobożne odprawienie Drogi Krzyżowej, lub odmówienie Koronki do Miłosierdzia Bożego”.

Dla uzyskania tego specjalnego odpustu nie jest konieczne wypełnienie zwykłych warunków związanych z odpustami (spowiedź sakramentalna, komunia eucharystyczna i modlitwa w intencji Ojca Świętego), konieczna jednak jest wola wypełnienia tych zwykłych warunków tak szybko, jak tylko będzie to możliwe.

Ponadto Kościół udziela wiernym odpustu zupełnego w chwili śmierci, pod warunkiem, że byli należycie dysponowani i zwykle za życia modlili się (w tym przypadku Kościół zastępuje trzy zwyczajowe warunki). W celu uzyskania tego odpustu zaleca się używanie krucyfiksu lub krzyża (por. Enchiridion indulgentiarum, nr 12).

Zalecenia Episkopatu Polski

W związku z ograniczeniami liczby wiernych mogących uczestniczyć w zgromadzeniach religijnych Biskupi Diecezjalni powinni udzielić kolejnej dyspensy od obowiązku uczestnictwa w niedzielnej Mszy Świętej. Dla osób korzystających z dyspensy zaleca się zorganizowanie transmisji z diecezjalnych lub parafialnych celebracji liturgicznych.

Kościoły powinny pozostać otwarte w ciągu dnia, kapłani powinni troszczyć się o dodatkowe okazje do adoracji Najświętszego Sakramentu. Biskupi mają natomiast przypominać wiernym o potrzebie modlitwy prywatnej i rodzinnej. Ta nadzwyczajna sytuacja sprzyja temu, aby nasze rodziny stawały się coraz bardziej domowymi Kościołami.

Należy już teraz stworzyć wiernym możliwość spowiedzi sakramentalnej. W obecnych warunkach można sprawować ten sakrament poza konfesjonałem, np. w kościele, w kaplicy, w zakrystii, w sali katechetycznej, w biurze parafialnym lub w innym godnym miejscu, pozwalającym na zachowanie prywatności i zasad bezpieczeństwa. Nie wolno w sposób nieuprawniony korzystać z rozgrzeszenia ogólnego. Nie jest możliwa spowiedź przez środki komunikacji elektronicznej (np. telefon, komunikator internetowy itp.). Zakazana jest też publiczna spowiedź z indywidualnych grzechów.

Kodeks Prawa Kanonicznego (kan. 960) wyraźnie wskazuje, że w razie niemożliwości fizycznej obecności penitenta stosuje się inne drogi pojednania, a nie spowiedź. Żal doskonały odpuszcza grzechy powszednie, przynosi on także przebaczenie grzechów śmiertelnych, jeśli zawiera mocne postanowienie przystąpienia do spowiedzi sakramentalnej, gdy tylko będzie to możliwe. Należy pamiętać, że uzyskane w ten sposób odpuszczenie grzechów jest związane z obowiązkiem ich wyznania podczas najbliższej możliwej okazji do spowiedzi, pod karą wpadnięcia na nowo w grzech śmiertelny.

Każdy wierny zawsze ma prawo według swego uznania przyjąć Komunię świętą do ust. („Redemptionis Sacramentum”, nr 92). W związku z tym nikomu nie można nakazywać przyjęcia Komunii na rękę, można tylko do tego zachęcać. Należy tak organizować udzielanie Komunii św., aby nie naruszyć wrażliwości osób mających trudność w przyjęciu jej na rękę. Jeśli część wiernych przyjmuje Ciało Pańskie na rękę, a część do ust, jest wskazane, aby obu grupom Komunii udzielali różni szafarze lub też by osoby przyjmujące Komunię do ust przyjmowały ją po osobach przyjmujących Komunię na rękę. Wiernych przyjmujących Komunię św. na rękę zachęca się, by uprzednio, w miarę możliwości, zdezynfekowali sobie dłonie.

Uczestnictwo w celebracjach Triduum Paschalnego (Wielki Czwartek, Wielki Piątek i Wigilia Paschalna) nie jest nakazane, a zatem nieobecność na tych celebracjach nie wiąże się z zaciągnięciem grzechu. Obowiązkowy jest udział w Mszy świętej w Niedzielę Zmartwychwstania (obowiązek ten spełnia się też przez uczestnictwo w liturgii Wigilii Paschalnej).

W Wielki Czwartek zaleca się zawężenie uczestników Mszy Krzyżma do najbliższych współpracowników biskupa; co do księży, którzy nie mogą wziąć udziału we Mszy Krzyżma, biskupi diecezjalni mogą rozważyć odnowienie przyrzeczeń kapłańskich w innym terminie, np. z okazji święceń prezbiteratu, po ustaniu restrykcji związanych z zagrożeniem.

Z racji duszpasterskich „miejscowy Ordynariusz może zezwolić na odprawienie drugiej Mszy św. w kościołach i kaplicach, w godzinach wieczornych, a w razie przewidzianej konieczności – nawet w godzinach rannych” (Pasch. Soll., 47); zaleca się także opuszczenie obrzędu umywania nóg (Mandatum).

Mszał Rzymski w rubryce pod nr. 12 na Wielki Piątek daje ordynariuszowi miejsca możliwość zezwolenia lub nakazania na dołączenie specjalnej intencji „w poważnej i publicznej potrzebie”. Tekst takiej intencji powinien zachować strukturę wezwań wielkopiątkowej modlitwy powszechnej. Swoje wezwania przygotowały już niektóre diecezje, niekiedy w połączeniu z obszernymi dekretami miejscowych biskupów, określającymi dokładnie sposób celebrowania Triduum Paschalnego.

Zobacz wezwania dodatkowe w różnych diecezjach

Nocna Adoracja Najświętszego Sakramentu w Wieki Piątek może być okazją dla wiernych do przeżywania w odpowiednio małej grupie tajemnicy paschalnej.

W Wielką Sobotę zachęca się do korzystania z możliwości adoracji Najświętszego Sakramentu w Grobie Pańskim, nie zaleca się natomiast organizowania tradycyjnego święcenia pokarmów. Zamiast tego proponuje się obrzęd błogosławieństwa posiłku w domu przed śniadaniem wielkanocnym, zgodnie z Księgą „Obrzędy błogosławieństw dostosowane do zwyczajów diecezji polskich” (t. 2, Katowice 2001, nry 1347-1350; tekst tego obrzędu znajduje się w załączniku).

W Wigilię Paschalną i w Niedzielę Zmartwychwstania Pańskiego nie zaleca się używania pokropień. Chrzty katechumenów mogą być sprawowane z zachowaniem środków ostrożności co do kontaktu bezpośredniego. Natomiast, zgodnie z tradycją Kościoła, mogą one mieć miejsce także w uroczystość Zesłania Ducha Świętego. W Niedzielę Zmartwychwstania biskupi mający uprawnienia od Stolicy Apostolskiej mogą udzielić zezwolenia duszpasterzom na kwadrynacje, czyli sprawowanie czterech Mszy św. w tym samym dniu – dla dobra wiernych.

W przypadku koncelebry wypada, aby w tym czasie przygotowywanie kielicha, spożywanie z niego i puryfikacja była pozostawiona głównemu celebransowi, niezależnie od obecności innych posługujących. Koncelebransi spożywają Ciało i Krew Pańską przez zanurzenie, po czym główny celebrans spożywa Krew Pańską.

Kongregacja Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów już 25 marca wydała drugi dekret. Nowością w porównaniu z tym dekretem są wskazówki dotyczące Niedzieli Palmowej. Pamiątka wjazdu Chrystusa do Jerozolimy ma być odprawiana wewnątrz budynków sakralnych, w kościołach katedralnych wg formy drugiej (uroczyste wejście), w kościołach parafialnych i innych miejscach wg formy trzeciej (zwykłe wejście). Nie ma także zapisów dotyczących liturgii światła Wigilii Paschalnej, które były obecne w pierwszej wersji.

Formularz mszalny na czas pandemii

30 marca 2020 r. Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów wydała dekret zezwalający na możliwość odprawiania Mszy świętej na czas pandemii wraz ze specjalnym formularzem mszalnym, wpisującym się do grupy formularzy „Mszy w różnych potrzebach” – będzie można z niego skorzystać po Niedzieli Miłosierdzia, czyli 20 kwietnia. Polskie tłumaczenie zostało zatwierdzone przez Kongregację w dn. 3 kwietnia 2020. Kolor liturgiczny na tę Mszę, zgodnie z Ogólnym Wprowadzeniem do Mszału Rzymskiego 347, to fioletowy, ponieważ formularz ma charakter pokutny.

W modlitwie zawarte są m.in. prośby o wieczne życie dla zmarłych, pociechę dla płaczących, uzdrowienie dla chorych, pokój dla umierających, siłę dla tych, którzy poświęcają się w służbie zdrowia oraz o ducha mądrości dla sprawujących władzę i o odważną życzliwość wobec wszystkich dla każdego z wiernych.

Odnośnie do prefacji Kongregacja nie podała normy, jednak zgodne z rubryką odnośnie mszy w różnych potrzebach, najlepiej jest przyjąć jednolite rozwiązanie i stosować V Modlitwę Eucharystyczną – C (Chrystus wzorem miłości), na którą wskazuje rubryka łacińska (Appendix ad Ordinem Missae, Prex Eucharistica pro variisnecessitatibus IV (Iesuspertransiensbenefaciendo), Mszał Rzymski 2008 s. 702). W dodatkowej korespondencji z Kongregacją udało się otrzymać informację (w dn. 03.04.2020), że jeśli używa się innej modlitwy eucharystycznej, można użyć pierwszej prefacji o Męce Pańskiej (nr 17) lub prefacji o Krzyżu świętym (nr 50).

Dokumenty źródłowe

1. Dekret Kongregacji ds. Kultu Bożego i DS: W czasie Covid-19 (19.03.2020)
2. Dekret Kongregacji ds. Kultu Bożego i DS: W czasie Covid-19 (II) (25.03.2020)
3. Wskazania Prezydium Konferencji Episkopatu Polski dla biskupów odnośnie do sprawowania czynności liturgicznych w najbliższych tygodniach
4. Dekret Penitencjarii Apostolskiej odnośnie przyznania specjalnych odpustów dla wiernych w obecnej sytuacji pandemii (20.03.2020)
5. Nota Penitencjarii Apostolskiej odnośnie sakramentu pojednania w obecnej sytuacji pandemii (20.03.2020)
6. Dekret Stolicy Apostolskiej ws. Mszy Świętej na czas pandemii (30.03.2020)

tp

Zobacz także