Wokół Sakramentarza tynieckiego (7): kwestia datowania

W tym wpisie nie mam ambicji rozstrzygać sprawy daty Sakramentarza tynieckiego, niech zajmują się tym ludzie bardziej kompetentni. Chcę tylko na pewnym przykładzie pokazać jak ostrożnie trzeba podchodzić do różnych kryteriów wyznaczania daty.

Ks. Józef Wacław Boguniowski w swojej pozycji Rozwój historyczny ksiąg liturgii rzymskiej do Soboru Trydenckiego i ich recepcja w Polsce (Kraków 2001) wskazuje na pewien szczegół z Sanctorale naszego sakramentarza i ostrożnie podpowiada, że może to być kryterium rozstrzygające o dacie powstania rękopisu. Pisze mianowicie, że święto Tyburcjusza i Waleriana (14 kwietnia) jest umieszczone w księdze po niedzieli post albas (niedziela oktawy Wielkanocy), zatem sakramentarz mógłby powstać wtedy gdy niedziela post albas przypadała 13 kwietnia, a taka sytuacja miała miejsce w roku 1040. Zaznaczyć trzeba, że autor pisze to z dużą dozą ostrożności (s. 81-82).

Dobrze, że autor zachował ostrożność, gdyż kryterium to jest tak naprawdę nic nie warte. Umieszczenie święta Tyburcjusza i Waleriana po niedzieli post albas nie jest inwencją redaktora Tinecense, tylko czymś przejętym ze źródeł wcześniejszych. Taką sytuację mamy już w Sakramentarzu gregoriańskim hadriańskim, którego liturgię nasz sakramentarz wiernie powiela, przynajmniej w tej warstwie księgi. Może to więc być co najwyżej kryterium dla datowania Hadrianum albo raczej jego niezachowanych źródeł.

Jeśli przyjmować kryteria wewnętrzne, daleko bardziej obiecujący może być inny trop. Jedną z osobliwości Sakramentarza tynieckiego jest umieszczenie święta katedry św. Piotra (22 lutego) pośród niedzieli Przedpościa, a dokładnie pomiędzy niedzielami Sexagesima i Quinquagesima. Tak samo ma niemal bliźniaczy Sakramentarz z Fryburga. Z kolei blisko pokrewny z nimi ale nieco wcześniejszy Sakramentarz ze św. Gereona umieszcza katedrę św. Piotra po Przedpościu, czyli między niedzielą Quinquagesima a Środą Popielcową, co skądinąd też stanowi osobliwość na tle innych sakramentarzy, z zasady umieszczających w jednym ciągu Przedpoście i cały Wielki Post bez rozdzielania tego innymi świętami. Może więc być tak, że Gereon odzwierciedla sytuację, w której katedra św. Piotra przypada w poniedziałek lub wtorek przed Środą Popielcową, a Tyniec i Fryburg, być może powstałe w jednym czasie, zostałyby skopiowane wtedy gdy 22 lutego przypadał między Sześćdziesiątnicą a Pięćdziesiątnicą. Jeśli tak, to Środa Popielcowa musiałaby wtedy przypaść w przedziale czasowym 26 lutego – 3 marca, a Wielkanoc 12 – 18 kwietnia.

Ktoś uważny mógłby zwrócić uwagę ma inny jeszcze zapis naszego sakramentarza, stojący w sprzeczności z tym wyliczeniem. Sakramentarz tyniecki umieszcza bowiem 5 niedziel między Zesłaniem Ducha Świętego a świętem Piotra i Pawła (29 czerwca), co jest za dużo, gdyby Wielkanoc przypadała we wskazanym wyżej przedziale czasowym, wtedy jest miejsce tylko na 3 albo 4 niedziele. Ale 5 niedziel nie jest inwencją Sakramentarza tynieckiego, tylko powieleniem wcześniejszej tradycji, wywodzącej się z Sakramentarza gregoriańskiego „padewskiego”.

Być może więc faktycznie nasz sakramentarz został skopiowany w roku w którym Wielkanoc przypadała między 12 a 18 kwietnia. Ale podobnie jak ks. Boguniowski mówię to z wielką ostrożnością.

Poniżej dla ilustracji skany kilku stron z Sakramentarza tynieckiego, skopiowane ze strony polona.pl:

s. 85 -86: formularz katedry św. Piotra (22 lutego) i niedzieli Quinquagesima

s. 160: 14 kwietnia i formularz o św. Tyburcjuszu i Walerianie po niedzieli oktawy Wielkanocy

 

s. 377-378: niedziela 5. po Zesłaniu Ducha Świętego i następująca bezpośrednio potem 1. niedziela po święcie Piotra i Pawła (29 czerwca)


Wpisy blogowe i komentarze użytkowników wyrażają osobiste poglądy autorów. Ich opinii nie należy utożsamiać z poglądami redakcji serwisu Liturgia.pl ani Wydawcy serwisu, Fundacji Dominikański Ośrodek Liturgiczny.

Zobacz także

Maciej Zachara MIC

Maciej Zachara MIC na Liturgia.pl

Urodzony w 1966 r. w Warszawie. Marianin. Rocznik święceń 1992. Absolwent Papieskiego Instytutu Liturgicznego na rzymskim "Anselmianum". W latach 2000-2010 wykładał liturgikę w WSD Księży Marianów w Lublinie, gdzie pełnił również posługę ojca duchownego (2005-2017). W latach 2010-2017 wykładał teologię liturgii w Kolegium OO. Dominikanów w Krakowie. Obecnie pracuje duszpastersko w parafii Niepokalanego Poczęcia NMP przy ul. Bazylianówka w Lublinie. Ponadto jest prezbiterem wspólnoty neokatechumenalnej na lubelskiej Poczekajce, a także odprawia Mszę św. w nadzwyczajnej formie rytu rzymskiego w rektoralnym kościele Niepokalanego Poczęcia NMP przy ul. Staszica w Lublinie....